Hộ kinh doanh có thuê người làm theo hợp đồng lao động cũng là người sử dụng lao động, nên khi lương tối thiểu vùng tăng, chủ hộ có nghĩa vụ y như một công ty: không trả thấp hơn mức mới cho thời giờ làm việc bình thường, trả theo giờ thì không thấp hơn mức tối thiểu giờ, điều chỉnh hợp đồng và mức đóng bảo hiểm cho người thuộc diện bắt buộc. Quy mô nhỏ không miễn nghĩa vụ, chỉ làm cho giấy tờ gọn hơn.
Bài này viết cho chủ quán ăn, tiệm tóc, tiệm sửa xe, cửa hàng tạp hoá có từ một đến vài chục người làm. Không ghi mức lương tối thiểu của vùng nào; bạn tra mức hiện hành trong văn bản mới nhất hoặc hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội cơ sở. Các con số dưới đây là ví dụ giả định.
Hộ kinh doanh có phải làm theo luật lao động không
Bộ luật Lao động 2019 coi hộ gia đình, cá nhân có thuê mướn, sử dụng người lao động là người sử dụng lao động. Một hộ kinh doanh mở quán phở thuê ba người phụ bếp và chạy bàn vì thế phải tuân theo các quy định về hợp đồng, tiền lương, thời giờ làm việc, nghỉ ngơi như doanh nghiệp. Nhiều chủ hộ nghĩ rằng chỉ công ty mới phải lo những chuyện này; đó là hiểu lầm phổ biến nhất.
Về hình thức hợp đồng, hợp đồng lao động từ một tháng trở lên phải giao kết bằng văn bản hoặc phương tiện điện tử; hợp đồng dưới một tháng được thoả thuận bằng lời nói, trừ một số trường hợp luật yêu cầu văn bản. Với người làm lâu dài ở quán, cách an toàn là có hợp đồng viết, ghi rõ công việc, thời giờ làm việc, mức lương, hình thức và kỳ hạn trả lương.
Về bảo hiểm, Luật Bảo hiểm xã hội 2024 mở rộng diện đóng bắt buộc: người làm việc theo hợp đồng lao động từ đủ một tháng trở lên thuộc diện đóng, và chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh cũng được đưa vào diện tham gia theo quy định của Chính phủ. Điều kiện chi tiết, nhất là với người làm bán thời gian có thu nhập thấp, nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội cơ sở nơi hộ đăng ký.
Sáu việc cần làm khi lương tối thiểu vùng tăng
Ngay khi có thông tin về đợt điều chỉnh mới, chủ hộ làm theo thứ tự sau, trước ngày mức mới có hiệu lực:
- Xác định vùng của nơi làm việc. Hộ có hai điểm bán ở hai xã, phường khác vùng thì áp mức của vùng nơi từng người thực tế làm việc. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, tra lại địa bàn thuộc vùng nào trong văn bản của đợt mới.
- Lập danh sách người làm và mức đang trả. Ghi riêng người làm toàn thời gian trả theo tháng, người làm theo ca trả theo giờ, người làm theo sản phẩm.
- So từng người với mức mới. Người toàn thời gian so lương tháng với mức tối thiểu tháng; người trả theo giờ so tiền công một giờ với mức tối thiểu giờ.
- Điều chỉnh và ghi nhận. Ai thấp hơn thì nâng; người có hợp đồng viết thì ký phụ lục ghi mức mới và ngày áp dụng.
- Cập nhật bảo hiểm. Người thuộc diện đóng bắt buộc thì báo điều chỉnh tiền lương đóng nếu lương trong hợp đồng thay đổi.
- Sửa sổ trả lương. Từ kỳ trả lương đầu tiên sau ngày áp dụng, ghi mức mới; nếu đã trả kỳ đó theo mức cũ thì truy trả phần chênh.
Cả quy trình với một hộ năm người làm thường chỉ mất một buổi tối. Điều quan trọng là làm trước, không đợi người làm hỏi, vì sự chậm trễ vài tháng vừa phải truy trả, vừa làm mất lòng tin của những người mình cần giữ.
Người làm theo giờ, theo ca: đừng quên mức tối thiểu giờ
Hộ kinh doanh dịch vụ ăn uống, bán lẻ hay dùng người làm theo ca, sinh viên làm buổi tối. Luật đặt mức tối thiểu theo cả tháng và theo giờ, nên khi lương tối thiểu tăng, tiền công giờ cũng phải xem lại. Ví dụ giả định, mức tối thiểu giờ cũ là 20 nghìn đồng, mức mới 22 nghìn đồng — không phải mức thật:
| Người làm | Đang trả mỗi giờ | So với mức mới giả định | Việc cần làm |
|---|---|---|---|
| Chạy bàn ca tối | 21 nghìn | Thấp hơn | Nâng lên ít nhất 22 nghìn từ ngày áp dụng |
| Phụ bếp ca trưa | 25 nghìn | Cao hơn | Không bắt buộc đổi, có thể giữ |
| Thu ngân cuối tuần | 22 nghìn | Bằng | Đạt mức sàn, cân nhắc chênh lệch với người mới |
| Giao hàng theo chuyến | Theo chuyến, không theo giờ | Cần quy đổi | Kiểm thu nhập bình quân một giờ làm việc có đạt mức tối thiểu giờ không |
Trả theo chuyến, theo đơn hay theo sản phẩm vẫn phải bảo đảm thu nhập cho thời giờ làm việc bình thường không thấp hơn mức tối thiểu. Cách kiểm đơn giản là lấy tổng tiền một tuần chia số giờ thực tế làm trong tuần đó. Nếu thấp hơn mức tối thiểu giờ, cần sửa đơn giá.
Những hiểu lầm hay gặp ở hộ kinh doanh nhỏ
"Bao ăn bao ở thì trả lương thấp hơn mức tối thiểu cũng được." Tiền ăn, chỗ ở là các khoản hỗ trợ, phúc lợi; mức lương theo công việc trả bằng tiền vẫn phải đạt mức tối thiểu. Nếu hai bên muốn tính giá trị bữa ăn vào thu nhập, cần hỏi kỹ cách làm hợp lệ, đừng tự trừ.
"Người nhà đi làm thì không phải ký hợp đồng." Người thân giúp việc trong hộ không có thoả thuận trả công là chuyện gia đình. Nhưng nếu có trả lương, có giờ giấc, có chịu sự điều hành như người làm thuê, đó có thể là quan hệ lao động và các nghĩa vụ đi theo.
"Làm bán thời gian thì không có quyền lợi gì." Người làm không trọn thời gian vẫn được hưởng lương, bình đẳng trong thực hiện quyền và nghĩa vụ, và được bảo đảm mức tối thiểu tính theo giờ. Diện đóng bảo hiểm bắt buộc với họ phụ thuộc điều kiện của Luật Bảo hiểm xã hội 2024 và văn bản hướng dẫn.
"Trả lương bằng tiền mặt thì không cần ghi chép." Mỗi lần trả lương, người sử dụng lao động phải thông báo bảng kê trả lương cho người lao động, ghi rõ tiền lương, tiền làm thêm, làm ban đêm và các khoản khấu trừ nếu có. Một cuốn sổ có chữ ký nhận của người làm là đủ cho hộ nhỏ.
Ví dụ giả định: một quán cơm năm người làm
Quán cơm của chị Ngân ở một phường thuộc Cần Thơ có năm người làm: hai người làm toàn thời gian trả lương tháng, một đầu bếp trả lương tháng cao hơn hẳn, và hai sinh viên làm ca tối trả theo giờ. Khi có văn bản điều chỉnh lương tối thiểu, chị tra lại vùng của phường mình sau sắp xếp hành chính, rồi ngồi so từng người.
Hai người toàn thời gian đang nhận mức chỉ nhỉnh hơn mức tối thiểu cũ; với mức mới, một người thấp hơn, người kia vừa bằng. Chị nâng cả hai lên một mức cao hơn mức mới một chút để giữ khoảng cách với người mới vào sau này, ký phụ lục cho cả hai. Đầu bếp đang nhận cao hơn nhiều, không bắt buộc đổi; chị giữ nguyên và ghi chú vào sổ. Hai sinh viên làm ca tối được trả theo giờ thấp hơn mức tối thiểu giờ mới, chị nâng tiền công giờ từ ngày áp dụng.
Phần bảo hiểm: hai người toàn thời gian và đầu bếp có hợp đồng dài hạn, đã đóng bảo hiểm bắt buộc; chị báo điều chỉnh tiền lương đóng cho hai người có lương thay đổi. Hai sinh viên làm bán thời gian, chị hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội cơ sở về diện đóng theo luật mới thay vì tự đoán. Toàn bộ việc này mất một buổi tối và một buổi sáng đi hỏi, nhưng tránh được truy trả và những cuộc nói chuyện khó xử về sau.
Sổ trả lương tối giản cho hộ kinh doanh
Không cần phần mềm, một cuốn sổ hoặc một tệp bảng tính với các cột dưới đây là đủ để chứng minh đã trả đúng và giúp tính toán khi lương tối thiểu đổi:
- Họ tên người làm, ngày bắt đầu làm, hình thức trả lương (tháng, giờ, sản phẩm).
- Mức lương hoặc đơn giá đang áp dụng, kèm ngày bắt đầu áp dụng mức đó.
- Số ngày công hoặc số giờ làm trong kỳ, tách giờ làm thêm, giờ làm ban đêm, ngày lễ.
- Tổng tiền phải trả, các khoản khấu trừ có lý do rõ ràng (phần đóng bảo hiểm của người lao động, tạm ứng).
- Số tiền thực nhận, ngày trả, chữ ký người nhận hoặc mã giao dịch chuyển khoản.
- Ghi chú khi có điều chỉnh: lý do (lương tối thiểu tăng, nâng lương), số phụ lục nếu có.
Khi lương tối thiểu tăng, chỉ cần thêm một dòng mức mới với ngày áp dụng, phần còn lại của sổ tự khắc cho thấy kỳ nào đã đúng. Trả lương qua chuyển khoản giúp có thêm chứng từ, nhưng vẫn nên có bảng kê để người làm biết mình được trả những gì.
Khi người làm thắc mắc và khi chủ hộ cần hỏi thêm
Người làm ở quán nhỏ thường ngại hỏi chủ về lương. Nếu bạn là người làm và nghe tin lương tối thiểu tăng, cách nói nhẹ nhàng là hỏi chủ quán đã xem mức mới của vùng mình chưa, kèm tính sẵn tiền công giờ hiện tại của mình. Phần lớn chủ hộ không cố tình trả thấp, chỉ là không theo dõi tin. Nếu được trả lời không thoả đáng, công đoàn cơ sở nơi có, hoặc cơ quan quản lý lao động ở xã, phường là nơi hỏi tiếp.
Với chủ hộ, những tình huống nên hỏi người có chuyên môn gồm: người làm lâu năm chưa từng có hợp đồng viết, nay muốn hợp thức; người làm bán thời gian ở nhiều nơi; người làm là người chưa thành niên; hay việc chủ hộ tự tham gia bảo hiểm xã hội theo diện mới. Cơ quan bảo hiểm xã hội cơ sở trả lời được phần bảo hiểm; phần hợp đồng và tiền lương, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc phòng chuyên môn của Uỷ ban nhân dân xã, phường.
Ứng dụng VssID giúp người làm tự xem quá trình đóng bảo hiểm của mình, và cũng là cách để chủ hộ kiểm lại phần báo tăng, báo giảm đã được ghi nhận hay chưa.
Câu hỏi thường gặp
Hộ kinh doanh chỉ thuê một người thì có phải ký hợp đồng lao động không?
Số người không quyết định nghĩa vụ. Nếu thuê người làm có trả lương, có sự quản lý, điều hành từ một tháng trở lên thì hợp đồng phải bằng văn bản hoặc phương tiện điện tử. Hợp đồng dưới một tháng được thoả thuận bằng lời nói, trừ một số trường hợp luật quy định riêng.
Mức lương tối thiểu giờ áp dụng cho ai?
Mức tối thiểu theo giờ dùng cho người lao động được trả lương theo giờ, thường là người làm theo ca hoặc bán thời gian. Người trả lương tháng thì so với mức tối thiểu tháng. Con số cụ thể của từng vùng nằm trong văn bản điều chỉnh mới nhất, bạn cần tra lại mỗi đợt.
Hộ kinh doanh có phải xây dựng thang bảng lương không?
Nghĩa vụ xây dựng thang lương, bảng lương trong Bộ luật Lao động 2019 đặt cho người sử dụng lao động nói chung. Với hộ nhỏ, một bảng ghi rõ mức lương cho từng việc như phụ bếp, chạy bàn, thu ngân, có ngày áp dụng và công khai cho người làm biết, là cách đáp ứng gọn và hữu ích.
Người làm không muốn đóng bảo hiểm để nhận thêm tiền thì có được không?
Với người thuộc diện bắt buộc, đóng bảo hiểm là nghĩa vụ theo luật của cả hai bên, không thể thoả thuận bỏ qua. Việc trả thêm tiền thay cho đóng bảo hiểm không làm mất nghĩa vụ đó và có thể bị xử lý khi kiểm tra. Diện bắt buộc cụ thể nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội cơ sở.
Quán đóng cửa nghỉ Tết thì có phải trả lương những ngày đó không?
Ngày nghỉ lễ, tết theo luật là ngày nghỉ có hưởng lương với người làm theo hợp đồng. Những ngày quán đóng cửa thêm ngoài số ngày luật định thì tuỳ thoả thuận, có thể là nghỉ không lương hoặc trừ vào phép năm. Nên thoả thuận rõ trước và ghi vào sổ để tránh hiểu lầm.