Trước khi đề nghị tăng lương, hãy tách rõ hai chuyện: phần bạn có quyền đòi theo luật hoặc theo cam kết đã có, và phần bạn đang đề nghị chủ cân nhắc thêm. Nếu lương của bạn thấp hơn mức tối thiểu vùng mới, hoặc quy chế công ty đã hứa xét nâng bậc mà không làm, đó là quyền, bạn nêu ra để được thực hiện. Còn muốn được tăng vì làm tốt, gánh thêm việc hay mặt bằng lương đã đổi, đó là thương lượng — cần chuẩn bị, chọn lúc, nói rõ ràng và chấp nhận rằng câu trả lời có thể là chưa.
Bài này viết cho người làm ở doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh, nơi thường không có phòng nhân sự và người quyết định lương chính là chủ. Giọng đề nghị trong bài là thẳng thắn, tôn trọng, dựa trên dữ kiện. Bài không đưa con số tăng bao nhiêu là đúng; mọi ví dụ là giả định.
Quyền theo luật hay đề nghị thương lượng
Phân loại trước giúp bạn chọn đúng giọng và đúng nơi để nói. Bảng dưới liệt kê các tình huống hay gặp:
| Tình huống | Loại | Cách nêu |
|---|---|---|
| Lương tháng thấp hơn mức tối thiểu vùng mới sau ngày áp dụng | Quyền theo luật | Nêu ngắn gọn, đề nghị điều chỉnh và truy trả từ ngày áp dụng |
| Quy chế ghi xét nâng bậc sau hai năm, đã đủ mà chưa được xét | Cam kết đã có | Đề nghị được xét theo quy chế, hỏi kỳ xét gần nhất |
| Đơn giá làm thêm giờ không đổi sau khi lương tăng | Quyền theo luật | Đưa phép tính, đề nghị sửa và truy trả |
| Được giao thêm việc của người đã nghỉ, lâu dài | Thương lượng, có cơ sở mạnh | Đề nghị điều chỉnh lương hoặc phụ cấp tương xứng với phần việc mới |
| Làm tốt, kết quả đo được, nhưng lương nhiều năm không đổi | Thương lượng | Chuẩn bị dữ kiện, đề nghị xem xét |
| Mặt bằng lương của vị trí ở địa phương đã cao hơn | Thương lượng | Nêu như một thông tin tham khảo, không như lời đe doạ |
Với hai loại đầu, bạn không xin, bạn nhắc. Lời nhắc vẫn nên lịch sự, vì phần lớn chủ hộ, chủ doanh nghiệp nhỏ chậm điều chỉnh do không theo dõi tin chứ không phải cố tình. Với loại thương lượng, cách chuẩn bị ở các mục sau mới quyết định kết quả.
Chuẩn bị gì trước buổi nói chuyện
Dành một hai buổi tối gom những thứ sau. Viết ra giấy, đừng chỉ nghĩ trong đầu:
- Hợp đồng và phụ lục gần nhất: mức lương đang ghi, ngày bắt đầu, chế độ nâng lương được nhắc tới.
- Phiếu lương vài tháng gần đây: lương, phụ cấp, làm thêm giờ, để biết thu nhập thực tế.
- Danh sách việc bạn đang làm so với khi mới nhận việc: những đầu việc mới, trách nhiệm mới, người bạn đang kèm.
- Kết quả đo được: doanh số, số đơn xử lý, lỗi giảm, khách quen giữ được — chỉ những gì bạn chắc và chủ cũng thấy được.
- Mặt bằng tham khảo: tin tuyển dụng cùng vị trí ở địa phương, không cần chính xác tuyệt đối, chỉ cần khoảng.
- Một con số đề nghị cụ thể, hoặc một khoảng hẹp, cùng lý do cho con số đó.
- Phương án thay thế nếu chưa tăng được lương ngay: phụ cấp trách nhiệm, lịch xét lại cụ thể, đào tạo, giờ giấc linh hoạt.
Phần dữ kiện là xương sống. Một câu "em thấy mình làm nhiều" dễ bị gạt đi; một câu "từ tháng Ba em nhận thêm phần nhập hàng của anh Bảo, mỗi tuần khoảng mười giờ" thì khó gạt hơn nhiều.
Chọn lúc và chọn cách mở lời
Thời điểm tốt thường là sau khi hoàn thành một việc lớn, khi kết thúc năm tài chính hoặc trước kỳ xét lương của công ty, hoặc khi phần việc của bạn vừa thay đổi rõ rệt. Thời điểm không tốt là giữa lúc cửa hàng đang đông khách, ngay sau một sự cố, hay trước mặt đồng nghiệp. Ở doanh nghiệp nhỏ, cách lịch sự là hẹn trước: "Anh chị cho em xin mười lăm phút cuối tuần này để trao đổi về công việc và lương của em được không ạ?" Báo trước giúp chủ không bị bất ngờ và có thời gian suy nghĩ.
Khi vào nói chuyện, mở bằng việc chứ không mở bằng tiền. Ví dụ: "Em muốn trao đổi về phần việc của em mấy tháng nay. Từ khi chị Lan nghỉ, em nhận thêm phần sổ sách kho và kèm hai bạn mới. Em vẫn làm tốt phần bán hàng. Em mong anh chị xem xét điều chỉnh lương cho tương xứng với phần việc hiện tại." Sau đó dừng lại, để người kia trả lời.
Tránh ba điều: so sánh lương với đồng nghiệp cụ thể, đặt tối hậu thư kiểu "không tăng thì em nghỉ" khi bạn chưa thật sự định nghỉ, và kể khó khăn cá nhân làm lý do chính. Hoàn cảnh riêng có thể nhắc, nhưng lương là trả cho công việc; đề nghị dựa trên công việc thuyết phục hơn và giữ được thể diện cho cả hai bên.
Các câu trả lời có thể gặp và cách đáp
"Đồng ý." Cảm ơn, và đề nghị luôn cách ghi nhận: mức mới, ngày áp dụng, ký phụ lục hợp đồng nếu có hợp đồng viết. Lời hứa miệng dễ bị quên khi công việc bận rộn.
"Chưa được, lúc này khó khăn." Đây là câu trả lời phổ biến và có thể là thật. Hỏi tiếp một cách mở: "Vậy khi nào anh chị có thể xem lại, và em cần đạt những gì để được xem xét?" Xin một mốc thời gian cụ thể, ghi lại.
"Để anh chị suy nghĩ." Đồng ý, và đề nghị một ngày hẹn trả lời. Gửi một tin nhắn ngắn sau buổi nói chuyện tóm tắt những gì đã trao đổi, để cả hai cùng nhớ một phiên bản.
"Tăng phụ cấp thay vì lương." Cân nhắc kỹ. Phụ cấp ghi trong hợp đồng vẫn là thu nhập, nhưng một số khoản có thể không tính vào tiền lương đóng bảo hiểm hay đơn giá làm thêm giờ. Hỏi rõ khoản đó tên gì, có ghi vào phụ lục không.
"Không, và đừng hỏi lại." Hiếm, nhưng có. Khi đó bạn có thông tin để tự cân nhắc tương lai của mình. Đừng đáp trả ngay tại chỗ; giữ thái độ bình tĩnh và quyết định sau.
Ghi nhận kết quả để không phải nói lại lần hai
Dù kết quả là đồng ý hay hẹn lại, các bước sau giúp lời nói thành việc:
- Trong ngày, gửi tin nhắn hoặc thư ngắn tóm tắt: đã trao đổi gì, kết quả, mốc tiếp theo. Giọng cảm ơn, không giọng biên bản.
- Nếu được tăng: đề nghị phụ lục hợp đồng ghi mức cũ, mức mới, ngày áp dụng.
- Kiểm phiếu lương kỳ đầu tiên sau ngày áp dụng: lương mới đã lên chưa, tiền làm thêm đã tính theo đơn giá mới chưa.
- Kiểm trên VssID sau một hai tháng: tiền lương đóng bảo hiểm đã được điều chỉnh tương ứng chưa, nếu lương ghi trong hợp đồng thay đổi.
- Nếu được hẹn: ghi mốc vào lịch, chuẩn bị lại dữ kiện mới trước mốc đó, chủ động nhắc lịch sự khi đến hạn.
Việc ghi nhận không phải vì nghi ngờ chủ, mà vì ở doanh nghiệp nhỏ, nhiều thoả thuận bị quên khi công việc dồn dập. Một tờ phụ lục rõ ràng bảo vệ cả hai bên.
Nếu bạn là chủ: đáp lại một đề nghị tăng lương cho đàng hoàng
Ở doanh nghiệp nhỏ, người nhận đề nghị tăng lương thường là chủ, và không phải ai cũng có kinh nghiệm. Việc đầu tiên là nghe hết, không ngắt lời, không phản ứng ngay bằng con số. Ghi lại những dữ kiện người lao động đưa ra. Nếu cần thời gian, nói rõ sẽ trả lời vào ngày nào và giữ đúng hẹn; im lặng kéo dài là câu trả lời tệ nhất, vì nó khiến người giỏi bắt đầu tìm việc khác.
Trước khi trả lời, kiểm phần nghĩa vụ trước: lương của người này có đang thấp hơn mức tối thiểu vùng hiện hành không, quy chế của mình có hứa kỳ xét nào chưa làm không, đơn giá làm thêm đã cập nhật chưa. Nếu có, sửa ngay, không gộp vào chuyện thương lượng. Sau đó mới cân nhắc phần đề nghị thêm: chi phí tăng thêm mỗi năm gồm cả phần đóng bảo hiểm đi theo lương, mặt bằng lương của vị trí ở địa phương, và chi phí nếu người này nghỉ — tuyển, đào tạo người mới, khách quen bị ảnh hưởng.
Khi trả lời "chưa", hãy cho một lý do thật và một lộ trình cụ thể: đến tháng nào xem lại, cần đạt điều gì. Khi trả lời "có", ghi nhận bằng phụ lục hợp đồng ngay trong kỳ lương đó. Và nên rút ra một bài học cho cả doanh nghiệp: nếu nhiều người cùng đề nghị tăng lương trong một thời gian ngắn, có lẽ đã đến lúc xây dựng hoặc sửa thang bảng lương và quy chế nâng lương thành văn, thay vì xử lý từng trường hợp.
Khi nói chuyện không đi tới đâu
Với phần quyền theo luật — lương dưới mức tối thiểu, không trả đúng tiền làm thêm, không làm đúng quy chế đã công bố — nếu trao đổi trực tiếp không có kết quả, bạn có thể gửi đề nghị bằng văn bản, nhờ công đoàn cơ sở nơi có, hoặc phản ánh với cơ quan quản lý lao động ở địa phương. Pháp luật lao động cũng có cơ chế đối thoại tại nơi làm việc và hoà giải viên lao động cho các tranh chấp.
Với phần thương lượng, không có cơ quan nào buộc chủ phải tăng lương cho bạn nếu không có cam kết trước. Khi đó, lựa chọn là của bạn: tiếp tục làm và chờ mốc xem xét lại, tìm cách tăng giá trị của mình trong công việc hiện tại, hoặc tìm chỗ làm khác. Nếu quyết định nghỉ, hãy tuân thủ thời hạn báo trước theo loại hợp đồng để giữ quyền lợi của mình.
Gặp tình huống có yếu tố tranh chấp, ví dụ bị đối xử khác sau khi đề nghị tăng lương, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được tư vấn theo hồ sơ cụ thể của mình.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì nên đề nghị tăng lương một lần?
Không có quy tắc chung. Ở nơi có quy chế xét lương, bạn đợi kỳ xét. Ở nơi không có, nhiều người chọn khoảng một năm một lần, hoặc khi phần việc thay đổi rõ rệt. Đề nghị quá dày mà không có thay đổi gì mới về công việc thường kém hiệu quả.
Có nên đề nghị tăng lương bằng tin nhắn không?
Tin nhắn hợp để xin hẹn và để tóm tắt sau buổi nói chuyện. Còn phần đề nghị chính nên nói trực tiếp, vì hai bên hỏi đáp được ngay và ít hiểu lầm hơn. Với chủ ở xa hoặc rất bận, một thư viết chỉn chu cũng được, miễn có dữ kiện cụ thể.
Lương dưới mức tối thiểu vùng thì có cần thương lượng không?
Không. Trả không thấp hơn mức tối thiểu là nghĩa vụ của người sử dụng lao động từ ngày mức mới có hiệu lực. Bạn chỉ cần nhắc và đề nghị điều chỉnh, truy trả phần chênh. Nếu không được giải quyết, có thể nhờ công đoàn hoặc cơ quan quản lý lao động.
Đề nghị tăng lương rồi bị cho nghỉ việc thì sao?
Người sử dụng lao động chỉ được đơn phương chấm dứt hợp đồng trong những trường hợp luật quy định và phải theo đúng thủ tục. Đề nghị tăng lương không phải là căn cứ. Nếu gặp tình huống này, giữ lại các tin nhắn, thư từ liên quan và hỏi luật sư hoặc cơ quan quản lý lao động.
Có nên đem lời mời làm việc ở nơi khác ra để thương lượng không?
Chỉ nên làm khi bạn thật sự sẵn sàng nhận lời mời đó. Dùng nó như đòn mặc cả mà không định đi dễ làm mất lòng tin, và nếu chủ nói "vậy em cứ đi", bạn sẽ ở thế khó. Cách nhẹ hơn là nêu mặt bằng lương của vị trí như một thông tin tham khảo.