Trả lương theo sản phẩm hay theo khoán không thoát khỏi mức lương tối thiểu: người lao động làm đủ thời giờ làm việc bình thường và hoàn thành định mức thì tiền lương nhận được không được thấp hơn mức tối thiểu của vùng. Vì vậy khi mức tối thiểu tăng, xưởng phải kiểm lại đơn giá sản phẩm, đơn giá công đoạn và mức khoán, chứ không chỉ sửa lương của bộ phận hành chính trả theo tháng.
Bài này dành cho chủ xưởng may, giày, gỗ, chế biến, tổ đội thi công và người lao động làm theo sản phẩm. Bài đi qua cách dựng đơn giá từ mức lương và định mức, cách tính lại khi lương thay đổi, những lỗi hay gặp với định mức, và chỗ khác nhau giữa trả lương khoán trong hợp đồng lao động với hợp đồng khoán việc. Mọi con số là ví dụ giả định.
Lương sản phẩm và lương khoán nằm ở đâu trong luật
Bộ luật Lao động 2019 cho phép hai bên thoả thuận hình thức trả lương theo thời gian, theo sản phẩm hoặc khoán. Hình thức nào thì nguyên tắc nền vẫn giữ: tiền lương trả cho thời giờ làm việc bình thường không thấp hơn mức tối thiểu, trả đầy đủ, đúng hạn, có bảng kê. Với lương sản phẩm, luật còn đặt yêu cầu về định mức lao động: định mức phải là mức trung bình bảo đảm số đông người lao động thực hiện được mà không phải kéo dài thời giờ làm việc bình thường, và phải được áp dụng thử trước khi ban hành chính thức.
Yêu cầu về định mức là chìa khoá. Nếu định mức đặt cao đến mức phần lớn công nhân không làm kịp trong tám giờ, đơn giá nhìn thì đủ nhưng thu nhập thực của số đông lại dưới mức tối thiểu, hoặc phải làm thêm không được tính là làm thêm. Khi lương tối thiểu tăng, đơn giá phải tăng theo; nhưng nếu định mức vốn đã không hợp lý, chỉ sửa đơn giá là chưa đủ.
Doanh nghiệp xây dựng định mức, cũng như thang bảng lương, cần tham khảo ý kiến tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở nếu có, và công bố công khai tại nơi làm việc trước khi áp dụng.
Dựng và tính lại đơn giá sản phẩm
Cách dựng đơn giá phổ biến đi từ mức lương của công việc và định mức. Khi lương thay đổi, chạy lại đúng các bước này:
- Xác định mức lương theo công việc của bậc tương ứng trong thang bảng lương, đã bảo đảm không thấp hơn mức tối thiểu vùng mới.
- Xác định định mức sản lượng cho thời giờ làm việc bình thường của một tháng, hoặc của một ngày, theo kết quả áp dụng thử.
- Đơn giá một sản phẩm bằng mức lương chia cho định mức sản lượng cùng kỳ.
- Với sản phẩm qua nhiều công đoạn, chia đơn giá theo thời gian chuẩn của từng công đoạn, tổng các công đoạn bằng đơn giá cả sản phẩm.
- Ghi đơn giá mới cùng ngày áp dụng; sản phẩm làm ra trước ngày đó tính theo đơn giá cũ, từ ngày đó tính theo đơn giá mới.
Ví dụ giả định: công việc may hoàn thiện có mức lương 6 triệu đồng một tháng, định mức 1.200 sản phẩm trong giờ chuẩn của tháng, đơn giá 5 nghìn đồng một sản phẩm. Khi mức lương của công việc được nâng lên 6,6 triệu đồng do lương tối thiểu tăng, với định mức giữ nguyên, đơn giá mới là 5,5 nghìn đồng. Các con số chỉ để minh hoạ phép chia, không phải mức thật.
Kiểm thu nhập thực tế so với mức tối thiểu
Sau khi tính lại đơn giá, bước quan trọng nhất là xem thu nhập thực của công nhân trong giờ chuẩn có đạt mức tối thiểu mới không. Ví dụ giả định một tổ năm người, đơn giá mới 5,5 nghìn đồng, mức tối thiểu giả định 4,4 triệu đồng một tháng:
| Công nhân | Sản lượng trong giờ chuẩn | Thu nhập theo đơn giá mới | So với mức tối thiểu giả định |
|---|---|---|---|
| A | 1.300 | 7,15 triệu | Đạt |
| B | 1.200 | 6,6 triệu | Đạt |
| C | 1.000 | 5,5 triệu | Đạt |
| D (mới vào, đang học việc) | 700 | 3,85 triệu | Thấp hơn — cần xem lại |
| E | 1.150 | 6,325 triệu | Đạt |
Trường hợp D cần được xem kỹ: người đã làm đủ thời giờ làm việc bình thường mà thu nhập thấp hơn mức tối thiểu thì doanh nghiệp phải trả bù, trừ khi nguyên nhân do lỗi của người lao động theo đúng cách luật cho phép xác định. Nếu nhiều người cùng không đạt định mức, đó là tín hiệu định mức đang quá cao. Quy tắc luật đặt ra là định mức phải để số đông làm được trong giờ chuẩn, nên khi bảng kiểm cho thấy số đông chật vật, cần áp dụng thử lại và điều chỉnh định mức.
Ví dụ giả định: chia lại đơn giá theo công đoạn
Một xưởng đồ gỗ nhỏ ở Bình Định làm ghế đẩu qua ba công đoạn: cắt phôi, ráp khung, chà nhám và hoàn thiện. Qua áp dụng thử, thời gian chuẩn cho mỗi chiếc lần lượt chiếm khoảng 30%, 45% và 25% tổng thời gian. Đơn giá cả chiếc trước đây là 20 nghìn đồng, nên đơn giá công đoạn là 6 nghìn, 9 nghìn và 5 nghìn đồng. Tất cả là số giả định.
Khi mức lương của công việc tăng khoảng một phần mười do lương tối thiểu tăng, xưởng tính lại đơn giá cả chiếc thành 22 nghìn đồng, giữ nguyên tỷ lệ thời gian chuẩn, ra đơn giá công đoạn mới là 6,6 nghìn, 9,9 nghìn và 5,5 nghìn đồng. Cách làm này giữ được sự công bằng giữa các công đoạn: không ai được tăng nhiều hơn chỉ vì tổ trưởng của họ nói to hơn trong cuộc họp.
Nếu trong lúc rà, xưởng phát hiện công đoạn ráp khung thực tế mất nhiều thời gian hơn tỷ lệ cũ vì mẫu ghế đã thay đổi, thì đó là lúc áp dụng thử lại định mức cho công đoạn đó, chứ không phải điều chỉnh tay theo cảm giác. Kết quả áp dụng thử và đơn giá mới nên được công bố ở xưởng trước ngày áp dụng.
Những lỗi hay gặp khi lương tối thiểu tăng ở xưởng trả lương sản phẩm
Chỉ tăng lương bộ phận gián tiếp. Văn phòng, kho, bảo vệ trả lương tháng được nâng đúng hẹn, còn đơn giá sản phẩm ngoài xưởng giữ nguyên. Đây là chỗ hay bị kiểm tra phát hiện, vì công nhân trực tiếp thường là nhóm đông nhất.
Tăng đơn giá nhưng nâng định mức cùng lúc. Nâng định mức không dựa trên áp dụng thử, chỉ để bù cho việc tăng đơn giá, khiến thu nhập thực không đổi hoặc giảm. Định mức chỉ nên đổi khi công nghệ, quy trình hay mặt hàng thay đổi, và phải áp dụng thử.
Tính sản lượng làm thêm như giờ chuẩn. Sản phẩm làm trong giờ làm thêm phải trả theo đơn giá nhân với các tỷ lệ làm thêm luật định, không được gộp chung vào sản lượng giờ chuẩn rồi nhân đơn giá thường.
Không công bố đơn giá mới. Công nhân không biết đơn giá mới là bao nhiêu thì không tự kiểm được. Đơn giá theo công đoạn nên được niêm yết tại xưởng và ghi rõ ngày áp dụng.
Trừ sản phẩm lỗi tuỳ tiện. Quy định về sản phẩm không đạt và cách tính phải rõ ràng, công khai từ trước. Không được biến việc trừ sản phẩm lỗi thành một hình thức phạt tiền.
Lương khoán trong hợp đồng lao động khác hợp đồng khoán việc
Nhiều tổ đội xây dựng, sửa chữa, vận chuyển dùng chữ "khoán" theo hai nghĩa rất khác nhau. Nghĩa thứ nhất là trả lương khoán trong một quan hệ lao động: người làm chịu sự quản lý, điều hành, giám sát của bên thuê, có giờ giấc, được trả lương theo khối lượng công việc. Khi đó dù giấy tờ có ghi là hợp đồng khoán, bản chất vẫn có thể là hợp đồng lao động, và mọi nghĩa vụ về lương tối thiểu, thời giờ làm việc, bảo hiểm đi theo.
Nghĩa thứ hai là hợp đồng khoán việc, một dạng hợp đồng dịch vụ theo luật dân sự: bên nhận khoán tự tổ chức làm, tự chịu chi phí, giao kết quả và nhận tiền. Không có quan hệ quản lý điều hành như giữa chủ và người làm thuê. Loại này không chịu sự điều chỉnh của mức lương tối thiểu theo cách của hợp đồng lao động.
Khi lương tối thiểu tăng, câu hỏi đầu tiên vì vậy là: thực chất quan hệ giữa hai bên là gì. Bộ luật Lao động 2019 xác định hợp đồng lao động theo nội dung, không theo tên gọi — có việc làm có trả công, tiền lương và có sự quản lý, điều hành, giám sát thì được coi là hợp đồng lao động. Doanh nghiệp đặt tên hợp đồng khoán việc để né nghĩa vụ là rủi ro lớn khi có tranh chấp hay thanh tra. Nếu không chắc quan hệ của mình thuộc loại nào, nên hỏi người có chuyên môn.
Người lao động làm theo sản phẩm tự kiểm thế nào
Bạn có thể tự kiểm phần lớn thu nhập của mình với vài thói quen đơn giản:
- Hỏi và ghi lại đơn giá công đoạn mình làm, kèm ngày áp dụng; hỏi lại mỗi khi có tin lương tối thiểu tăng.
- Tự ghi sản lượng mỗi ngày, tách phần làm trong giờ chuẩn và phần làm thêm giờ.
- Cuối tháng, nhân sản lượng giờ chuẩn với đơn giá, so với dòng lương sản phẩm trên phiếu lương.
- So thu nhập trong giờ chuẩn với mức tối thiểu của vùng nơi xưởng đặt; nếu thấp hơn dù đã làm đủ giờ, hỏi tổ trưởng hoặc bộ phận nhân sự.
- Kiểm phần làm thêm có được nhân tỷ lệ làm thêm không.
- Nếu thấy nhiều người trong tổ cùng không đạt định mức, phản ánh qua công đoàn cơ sở để đề nghị xem lại định mức.
Với tranh chấp về định mức hoặc về bản chất hợp đồng khoán, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc cơ quan quản lý lao động nơi làm việc, mang theo sổ ghi sản lượng và phiếu lương.
Câu hỏi thường gặp
Lương tối thiểu tăng thì đơn giá sản phẩm có tự động tăng không?
Không tự động. Doanh nghiệp phải tính lại đơn giá khi mức lương của công việc thay đổi, và nghĩa vụ chính là bảo đảm thu nhập trong giờ chuẩn của người làm đủ định mức không thấp hơn mức tối thiểu mới. Đơn giá mới cần được công bố kèm ngày áp dụng.
Không đạt định mức thì có được trả thấp hơn mức tối thiểu không?
Tuỳ nguyên nhân. Định mức phải là mức số đông làm được trong giờ chuẩn; nếu người lao động đã làm đủ giờ, làm nghiêm túc mà không đạt vì định mức quá cao, việc trả thấp hơn mức tối thiểu khó được chấp nhận. Trường hợp cụ thể nên hỏi cơ quan quản lý lao động hoặc luật sư.
Người mới vào đang học việc có được trả theo đơn giá thấp hơn không?
Học nghề, tập nghề có quy định riêng về tiền lương. Nếu người mới đã ký hợp đồng lao động và làm công việc như mọi người, đơn giá và nguyên tắc về mức tối thiểu áp dụng như nhau. Doanh nghiệp có thể bố trí thời gian làm quen, nhưng cần thoả thuận rõ.
Định mức có được thay đổi khi lương tăng không?
Định mức có thể thay đổi, nhưng phải dựa trên thay đổi thật về công nghệ, quy trình hay mặt hàng, và phải áp dụng thử, tham khảo ý kiến tổ chức đại diện người lao động nếu có, công bố công khai. Nâng định mức chỉ để bù cho việc tăng đơn giá là cách làm dễ bị coi là né nghĩa vụ.
Thợ nhận khoán tự làm, tự mua vật tư có được áp lương tối thiểu không?
Nếu thợ thực sự tự tổ chức công việc, tự chịu chi phí và chỉ giao kết quả, đó thường là hợp đồng khoán việc theo luật dân sự, không áp mức lương tối thiểu. Nhưng nếu thợ làm theo giờ giấc, chịu điều hành của bên thuê, đó có thể là hợp đồng lao động dù tên gọi là khoán.