Nếu bạn làm cho doanh nghiệp tư nhân, lương cơ sở tăng không làm lương của bạn tăng; nhưng nó vẫn chạm tới vài khoản quanh bạn: mức trần tiền lương đóng bảo hiểm, một số trợ cấp bảo hiểm xã hội trả một lần, ngưỡng quyền lợi bảo hiểm y tế và tiền mua bảo hiểm y tế cho người nhà. Biết những khoản này giúp bạn khỏi chờ đợi một khoản tăng không có, và khỏi bỏ sót một khoản đáng ra được hưởng.
Bài dành cho nhân viên văn phòng, công nhân, người làm dịch vụ có hợp đồng lao động với doanh nghiệp hay hộ kinh doanh, và cho chủ doanh nghiệp nhỏ muốn trả lời câu hỏi của nhân viên mỗi khi có tin tăng lương cơ sở. Bài không ghi mức tiền, không ghi tỷ lệ; bạn dùng mức hiện hành tra từ văn bản mới nhất.
Lương của bạn chịu cái gì, không chịu cái gì
Tiền lương ở doanh nghiệp do hai bên thoả thuận trong hợp đồng lao động, theo thang bảng lương và quy chế của doanh nghiệp. Nhà nước chỉ đặt một cái sàn là lương tối thiểu vùng, áp cho công việc trong thời giờ làm việc bình thường. Lương cơ sở không có mặt trong phép tính này. Vì vậy, khi đọc tin lương cơ sở tăng, bạn không cần đi hỏi phòng nhân sự xem lương mình được tăng bao nhiêu; câu trả lời gần như chắc chắn là không có khoản tăng tự động nào.
Điều có thể kéo lương bạn lên là lương tối thiểu vùng tăng (nếu lương bạn đang sát mức sàn), quy chế tăng lương định kỳ của công ty, kết quả đánh giá công việc, hoặc thoả ước lao động tập thể nếu nơi bạn làm có. Danh mục điều chỉnh lương trong doanh nghiệp của trang đi sâu vào những đường này.
Một ngoại lệ nhỏ: có doanh nghiệp tự gắn một số khoản trong quy chế của mình với lương cơ sở cho tiện, ví dụ phụ cấp ăn trưa, tiền thưởng ngày lễ bằng một bội số của lương cơ sở. Đó là lựa chọn của doanh nghiệp, ghi trong quy chế. Nếu bạn thấy quy chế có câu như vậy, khoản đó sẽ đổi theo khi lương cơ sở đổi.
Những khoản quanh bạn vẫn đổi theo lương cơ sở
Dưới đây là các khoản người làm doanh nghiệp có thể chạm tới. Mỗi khoản ghi con số gốc là lương cơ sở hay mức tham chiếu, hai con số hiện đang bằng nhau.
| Khoản | Con số gốc | Ai thấy khác biệt |
|---|---|---|
| Mức trần tiền lương đóng bảo hiểm xã hội | Bội số mức tham chiếu | Người có tiền lương đóng ở mức cao, chạm trần |
| Mức trần tiền lương đóng bảo hiểm y tế | Bội số lương cơ sở | Người có tiền lương cao |
| Trợ cấp một lần khi sinh con, dưỡng sức sau ốm đau, thai sản | Mức tham chiếu | Người lao động hưởng chế độ thai sản, ốm đau |
| Ngưỡng quyền lợi bảo hiểm y tế | Lương cơ sở | Mọi người có thẻ, nhất là người khám nhiều |
| Bảo hiểm y tế của bố mẹ, vợ chồng, con không đi làm | Lương cơ sở | Gia đình mua thẻ theo hộ |
Mức trần đóng bảo hiểm thất nghiệp của người lao động doanh nghiệp thì tính theo bội số lương tối thiểu vùng, không theo lương cơ sở. Đây là chỗ hay nhầm khi đọc bảng lương của chính mình.
Người có lương cao: phần đóng bảo hiểm có thể tăng dù lương không đổi
Tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế có mức trần, tính bằng bội số con số gốc. Người có tiền lương ghi trong hợp đồng cao hơn mức trần chỉ đóng trên mức trần. Khi lương cơ sở hoặc mức tham chiếu tăng, mức trần dịch lên; nếu lương của bạn vẫn cao hơn trần mới, phần đóng của bạn tăng theo trần dù lương không đổi một đồng.
Phần đóng tăng thì phần doanh nghiệp đóng cho bạn cũng tăng, và quan trọng hơn, tiền lương làm căn cứ tính lương hưu, thai sản, ốm đau sau này của bạn cũng cao hơn. Nhìn vào phiếu lương, bạn thấy thực nhận giảm nhẹ; nhìn dài hạn, đó là phần quyền lợi bảo hiểm tăng tương ứng.
Ví dụ giả định: trần đóng bằng 20 lần con số gốc, con số gốc tăng từ 2 triệu đồng lên 2,4 triệu đồng, tức trần tăng từ 40 triệu đồng lên 48 triệu đồng. Một người có lương hợp đồng 60 triệu đồng sẽ đóng trên 48 triệu đồng thay vì 40 triệu đồng. Bội số 20 lần ở đây là quy định hiện hành của Luật Bảo hiểm xã hội 2024 với bảo hiểm xã hội bắt buộc, bạn vẫn nên tra lại; các con số tiền chỉ để minh hoạ.
Người lao động sinh con, ốm đau: khoản nào theo lương cơ sở
Tiền thai sản hằng tháng. Tính từ bình quân tiền lương đóng bảo hiểm xã hội của chính bạn, không theo lương cơ sở. Lương cơ sở tăng không làm khoản này tăng.
Trợ cấp một lần khi sinh con hoặc nhận nuôi con. Tính theo mức tham chiếu tại thời điểm sinh hoặc nhận nuôi. Sinh sau ngày áp dụng mức mới thì được tính theo mức mới.
Dưỡng sức phục hồi sức khoẻ. Sau khi hết thời gian hưởng ốm đau, thai sản mà sức khoẻ chưa hồi phục, người lao động có thể được hưởng dưỡng sức tính theo ngày, mỗi ngày bằng một tỷ lệ mức tham chiếu. Số ngày do doanh nghiệp và công đoàn quyết định trong giới hạn luật.
Tiền ốm đau. Tính từ tiền lương đóng bảo hiểm của chính bạn, không theo lương cơ sở.
Người chồng có vợ sinh con. Trong một số trường hợp, người chồng tham gia bảo hiểm cũng được trợ cấp một lần khi vợ sinh con, theo mức tham chiếu. Điều kiện cụ thể bạn tra Luật Bảo hiểm xã hội 2024 hoặc hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội.
Kiểm khoản của mình sau mỗi đợt điều chỉnh
Với người làm doanh nghiệp, danh sách việc cần kiểm ngắn hơn nhiều so với người hưởng lương ngân sách:
- Mở hợp đồng và quy chế lương, tìm xem có khoản nào ghi gắn với lương cơ sở không. Nếu không có, lương bạn không đổi theo đợt này.
- Nếu lương hợp đồng của bạn cao, hỏi phòng nhân sự xem đã chạm mức trần đóng bảo hiểm chưa, và phần đóng tháng tới đổi ra sao.
- Nếu bạn hoặc vợ, chồng sắp sinh con, ghi nhớ thời điểm áp dụng mức mới để kiểm khoản trợ cấp một lần.
- Nếu bạn mua bảo hiểm y tế theo hộ cho bố mẹ, con, kiểm ngày hết hạn thẻ để biết lần gia hạn nào sẽ đóng theo mức mới.
- Xem quá trình đóng trên VssID để chắc doanh nghiệp đóng đúng căn cứ.
Nếu phát hiện doanh nghiệp đóng bảo hiểm trên một con số thấp hơn tiền lương ghi trong hợp đồng mà không có lý do hợp lệ, bạn trao đổi với phòng nhân sự trước, rồi hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội. Những vụ việc tranh chấp nên hỏi luật sư; bạn có thể đặt câu hỏi với luật sư trên AI Cố Vấn.
Những hiểu lầm hay gặp ở nơi làm việc
Mỗi đợt tăng lương cơ sở, phòng nhân sự của nhiều doanh nghiệp nhận cùng một loạt câu hỏi. Phần lớn xuất phát từ những hiểu lầm dưới đây:
- "Lương cơ bản trong hợp đồng chính là lương cơ sở." Không phải. Lương cơ bản là mức lương theo công việc do hai bên thoả thuận; lương cơ sở là con số của khu vực công.
- "Bảo hiểm của mình được đóng trên lương cơ sở." Với người làm doanh nghiệp, căn cứ đóng là tiền lương ghi trong hợp đồng gồm mức lương và các khoản theo quy định, không thấp hơn lương tối thiểu vùng. Lương cơ sở chỉ xuất hiện ở mức trần.
- "Lương cơ sở tăng thì phụ cấp ăn trưa, xăng xe cũng tăng." Chỉ khi quy chế công ty tự gắn các khoản đó với lương cơ sở.
- "Lương hưu sau này của mình sẽ tính theo lương cơ sở." Lương hưu tính từ bình quân tiền lương đã đóng bảo hiểm xã hội và số năm đóng; lương cơ sở không phải công thức gốc.
- "Công ty phải trả truy lĩnh như cơ quan nhà nước." Truy lĩnh theo lương cơ sở chỉ áp cho người hưởng lương ngân sách theo hệ số.
Phòng nhân sự có thể dán một bảng hỏi đáp ngắn như trên vào nhóm nội bộ mỗi khi có tin tăng lương cơ sở. Việc này tiết kiệm thời gian giải thích riêng từng người và giảm những đồn đoán không cần thiết trong công ty, nhất là ở xưởng sản xuất nơi tin truyền miệng đi rất nhanh.
Góc chủ doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh
Chủ doanh nghiệp nhỏ thường nhận câu hỏi "lương cơ sở tăng, công ty có tăng lương không" mỗi khi tin tức rộ lên. Câu trả lời trung thực là: lương cơ sở không ràng buộc doanh nghiệp tăng lương; điều doanh nghiệp phải theo dõi là lương tối thiểu vùng và các khoản bảo hiểm đã nói ở trên. Giải thích rõ điều này với nhân viên, kèm thông tin về quy chế tăng lương định kỳ của công ty, thường được đón nhận tốt hơn là im lặng.
Về phía chi phí, đợt tăng lương cơ sở có thể làm chi phí bảo hiểm của doanh nghiệp tăng ở những nhân viên lương cao, vì mức trần dịch lên. Doanh nghiệp có quy chế tự gắn với lương cơ sở cũng phải tính lại các khoản đó. Ngoài hai điểm này, đợt điều chỉnh lương cơ sở ít ảnh hưởng tới quỹ lương doanh nghiệp.
Hộ kinh doanh có thuê người theo hợp đồng lao động thì áp dụng như doanh nghiệp. Riêng bản thân chủ hộ và gia đình, nếu mua bảo hiểm y tế theo hộ, sẽ thấy mức đóng thay đổi ở lần gia hạn sau. Danh mục mức đóng bảo hiểm của trang có cách tính cho từng người trong hộ.
Câu hỏi thường gặp
Lương cơ sở tăng thì công ty có phải tăng lương cho nhân viên không?
Không. Lương ở doanh nghiệp theo hợp đồng và quy chế, sàn là lương tối thiểu vùng. Doanh nghiệp chỉ phải điều chỉnh nếu quy chế của họ tự gắn khoản nào đó với lương cơ sở, hoặc khi lương tối thiểu vùng tăng vượt lương đang trả.
Vì sao lương không đổi mà tiền đóng bảo hiểm lại tăng?
Nếu tiền lương của bạn cao hơn mức trần đóng bảo hiểm, bạn chỉ đóng trên mức trần. Khi lương cơ sở hoặc mức tham chiếu tăng, mức trần tăng theo nên phần đóng tăng. Đổi lại, căn cứ tính các chế độ bảo hiểm sau này của bạn cũng cao hơn.
Người làm công ty sinh con có được hưởng theo lương cơ sở mới không?
Khoản trợ cấp một lần khi sinh con tính theo mức tham chiếu tại thời điểm sinh, nên sinh sau ngày áp dụng mức mới thì hưởng theo mức mới. Tiền thai sản hằng tháng thì tính theo tiền lương đóng bảo hiểm của bạn.
Mua bảo hiểm y tế cho bố mẹ có bị đổi giá khi lương cơ sở tăng không?
Có. Bảo hiểm y tế theo hộ gia đình tính bằng phần trăm lương cơ sở, nên lần gia hạn sau ngày áp dụng sẽ đóng theo mức mới. Bạn hỏi đại lý thu hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội về kỳ đang dở dang.
Bảo hiểm thất nghiệp của người làm doanh nghiệp có trần theo lương cơ sở không?
Không. Với người lao động doanh nghiệp, mức trần tiền lương đóng bảo hiểm thất nghiệp tính theo bội số lương tối thiểu vùng. Người hưởng lương do Nhà nước quy định có cách tính riêng.
Hộ kinh doanh thuê người có phải theo dõi lương cơ sở không?
Không cần cho tiền lương của người làm thuê, vì áp dụng lương tối thiểu vùng. Chủ hộ chỉ cần quan tâm lương cơ sở khi mua bảo hiểm y tế theo hộ gia đình cho mình và người nhà.