Lương cơ sở không chỉ dùng để tính lương công chức: nó còn là căn cứ cho phụ cấp, khoản khoán ở xã và thôn, mức đóng bảo hiểm y tế của nhiều nhóm, một số chế độ bảo hiểm xã hội và một số học bổng chính sách. Mỗi khi con số này đổi, tất cả các khoản đó dịch theo, nhưng không cùng một kiểu và không cùng một thời điểm.
Bài này vẽ một bản đồ: chia các khoản liên quan thành nhóm, mỗi nhóm nói rõ ai nhận hoặc ai đóng, khoản đó gắn với lương cơ sở theo dạng nào (nhân hệ số, nhân phần trăm, hay bội số), và muốn kiểm thì hỏi ai. Cuối bài là danh sách các khoản hay bị tưởng là tính theo lương cơ sở nhưng thật ra có căn cứ riêng. Bài không ghi mức tiền, không ghi tỷ lệ cụ thể của từng khoản vì chúng có thể được sửa riêng lẻ; bạn tra mức hiện hành ở văn bản quy định khoản đó hoặc ở cơ quan chi trả.
Nhóm một: tiền lương và phụ cấp của người hưởng lương ngân sách
Lương theo ngạch, bậc, chức danh. Cán bộ, công chức, viên chức và người làm việc trong đơn vị sự nghiệp công lập nhận lương bằng hệ số nhân lương cơ sở. Đây là nhóm lớn nhất và chịu tác động trực tiếp nhất.
Lương của lực lượng vũ trang. Sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, người làm công tác cơ yếu hưởng lương theo cấp bậc, quân hàm, cũng là hệ số nhân lương cơ sở. Hạ sĩ quan, binh sĩ nghĩa vụ nhận phụ cấp quân hàm tính theo cùng cách.
Phụ cấp tính bằng hệ số. Phụ cấp chức vụ lãnh đạo, phụ cấp khu vực, phụ cấp trách nhiệm theo công việc và một số phụ cấp khác được quy định bằng một hệ số riêng; tiền phụ cấp bằng hệ số đó nhân lương cơ sở.
Phụ cấp tính bằng phần trăm của lương. Phụ cấp thâm niên vượt khung, phụ cấp ưu đãi theo nghề, phụ cấp thâm niên nghề thường tính bằng phần trăm của mức lương (có khi cộng cả phụ cấp chức vụ). Vì mức lương lại tính từ lương cơ sở, khoản này đổi theo một cách gián tiếp.
Lương người hợp đồng được xếp theo hệ số. Một số vị trí hợp đồng trong cơ quan nhà nước được xếp lương theo hệ số như viên chức. Nếu hợp đồng của bạn ghi hệ số, bạn thuộc nhóm này; nếu ghi số tiền, bạn không thuộc.
Nhóm hai: khoản khoán và phụ cấp ở xã, phường, thôn, tổ dân phố
Ở cấp cơ sở có nhiều người không phải công chức nhưng vẫn nhận tiền từ ngân sách: người hoạt động không chuyên trách ở xã, phường, ở thôn và tổ dân phố, người tham gia công việc ở thôn. Phần lớn các khoản cho họ được thiết kế theo kiểu khoán: nhà nước giao một quỹ phụ cấp tính bằng tổng hệ số nhân lương cơ sở, địa phương quyết định chia cho từng chức danh. Khi lương cơ sở tăng, quỹ khoán tăng, nhưng mỗi người nhận thêm bao nhiêu tuỳ nghị quyết của hội đồng nhân dân cấp tỉnh về mức cụ thể.
Sau khi bỏ cấp huyện và sắp xếp lại xã, phường từ năm 2025, cách bố trí người hoạt động không chuyên trách và mức khoán ở nhiều địa phương đã đổi. Vì vậy, người đang nhận khoản này nên hỏi thẳng UBND xã, phường nơi mình làm việc về hệ số đang áp dụng và cách chia, thay vì dựa vào quy định của địa phương cũ.
Đại biểu hội đồng nhân dân nhận hoạt động phí, cũng tính bằng hệ số nhân lương cơ sở. Một số người làm công tác đoàn thể, tổ hoà giải, tổ bảo vệ an ninh ở cơ sở nhận khoản hỗ trợ được địa phương quy định theo cùng cách. Điểm chung của cả nhóm: con số gốc là lương cơ sở, nhưng hệ số và cách chia nằm ở văn bản của tỉnh.
Nhóm ba: bảo hiểm y tế, nơi lương cơ sở chạm tới nhiều hộ gia đình nhất
Bảo hiểm y tế là chỗ lương cơ sở tác động đến cả những người không làm việc cho nhà nước. Bảng sau chia theo vai trò của con số này, không ghi tỷ lệ cụ thể.
| Khoản | Ai liên quan | Gắn với lương cơ sở theo dạng nào |
|---|---|---|
| Mức đóng theo hộ gia đình | Người tham gia bảo hiểm y tế cùng hộ, không thuộc nhóm do người sử dụng lao động hay ngân sách đóng | Phần trăm lương cơ sở cho người thứ nhất, các người sau giảm dần theo quy định |
| Mức đóng của học sinh, sinh viên | Học sinh, sinh viên tham gia qua nhà trường | Phần trăm lương cơ sở, có phần ngân sách hỗ trợ |
| Mức đóng do ngân sách đóng hoặc hỗ trợ | Trẻ em dưới sáu tuổi, người thuộc hộ nghèo, cận nghèo, người hưởng trợ cấp xã hội và nhiều nhóm khác | Phần trăm lương cơ sở, người dân thường không phải tự tính |
| Ngưỡng quyền lợi | Mọi người có thẻ bảo hiểm y tế | Một số ngưỡng miễn cùng chi trả được diễn đạt theo lương cơ sở |
| Mức đóng của người hưởng lương ngân sách | Công chức, viên chức | Tính trên tiền lương, mà tiền lương lại bằng hệ số nhân lương cơ sở |
Với hộ gia đình, mỗi lần lương cơ sở đổi thì số tiền mua thẻ cho cả nhà đổi theo ở lần đóng tiếp. Danh mục mức đóng bảo hiểm của trang giải thích cách tính cho từng người trong hộ; bài về ngưỡng quyền lợi bảo hiểm y tế trong danh mục này nói rõ phần hưởng.
Nhóm bốn: chế độ bảo hiểm xã hội và mức tham chiếu
Luật Bảo hiểm xã hội 2024 dùng khái niệm mức tham chiếu cho những chế độ trước đây tính theo lương cơ sở. Trong giai đoạn lương cơ sở còn tồn tại, mức tham chiếu được đặt bằng mức lương cơ sở, nên trên thực tế hai con số đi cùng nhau. Những khoản thường gắn với mức tham chiếu gồm một số trợ cấp một lần (ví dụ trợ cấp khi sinh con hoặc nhận nuôi con nuôi), trợ cấp dưỡng sức phục hồi sức khoẻ tính theo ngày, trợ cấp mai táng, một số mức trong chế độ tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp và mức trần tiền lương làm căn cứ đóng.
Điều quan trọng cần phân biệt: các chế độ chính như lương hưu, tiền ốm đau, tiền thai sản hằng tháng được tính từ tiền lương bạn đã đóng bảo hiểm, không phải từ mức tham chiếu. Lương cơ sở tăng không làm các khoản này tự tăng, trừ khi tiền lương đóng của bạn cũng tăng theo, như trường hợp công chức, viên chức.
Mỗi chế độ có bội số hoặc tỷ lệ riêng, và luật cùng văn bản hướng dẫn có thể sửa. Bài về các chế độ bảo hiểm xã hội tính theo lương cơ sở trong danh mục này đi vào từng khoản; khi cần con số chính xác, bạn hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội cơ sở hoặc xem trên VssID. Phần trợ cấp mai táng và tử tuất có trang chuyên đề riêng trong hệ, ở đây chỉ nhắc để bản đồ đủ.
Nhóm năm: học bổng, hỗ trợ và một số khoản khác
Một số chính sách cho học sinh, sinh viên và các nhóm đặc thù cũng lấy lương cơ sở làm thước đo. Danh sách dưới đây chỉ nêu loại khoản, không ghi tỷ lệ:
- Học bổng chính sách cho học sinh trường phổ thông dân tộc nội trú, trường dự bị đại học và một số đối tượng diện chính sách, tính bằng phần trăm lương cơ sở mỗi tháng.
- Một số khoản hỗ trợ học tập, hỗ trợ chi phí sinh hoạt cho học sinh, sinh viên người dân tộc thiểu số, người khuyết tật theo các chương trình riêng.
- Mức trần của một số khoản đóng góp trích từ lương, được diễn đạt bằng bội số hoặc phần trăm lương cơ sở.
Vì những khoản này rải rác ở nhiều văn bản khác nhau, cách chắc nhất là hỏi nơi chi trả: nhà trường với học bổng, kế toán đơn vị với khoản trích từ lương. Hỏi "khoản này đang tính theo mức lương cơ sở nào, từ tháng nào" là đủ để họ trả lời đúng trọng tâm.
Những khoản hay bị tưởng là tính theo lương cơ sở
Không ít người cộng nhầm các khoản sau vào danh sách. Mỗi khoản có căn cứ riêng và cơ chế điều chỉnh riêng:
| Khoản | Căn cứ thật | Đổi khi nào |
|---|---|---|
| Lương ở doanh nghiệp | Hợp đồng lao động, quy chế lương, mức sàn là lương tối thiểu vùng | Khi hai bên thoả thuận hoặc khi mức sàn vùng tăng vượt lương đang trả |
| Lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội hằng tháng | Tiền lương đã đóng và quyết định điều chỉnh của Chính phủ | Theo đợt điều chỉnh lương hưu riêng |
| Trợ cấp xã hội hằng tháng | Mức chuẩn trợ giúp xã hội nhân hệ số | Khi mức chuẩn trợ giúp xã hội được điều chỉnh |
| Trợ cấp ưu đãi người có công | Mức chuẩn trợ cấp ưu đãi theo Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng | Khi mức chuẩn trợ cấp ưu đãi được điều chỉnh |
| Trợ cấp thất nghiệp, ốm đau, thai sản hằng tháng | Tiền lương đóng bảo hiểm của chính người hưởng | Không tự đổi theo lương cơ sở |
Có những đợt nhà nước điều chỉnh nhiều thứ cùng một lúc, khiến người ta tưởng tất cả đều gắn với lương cơ sở. Đọc văn bản sẽ thấy mỗi khoản được nêu ở một điều riêng, căn cứ riêng. Nếu một bài viết khẳng định "lương cơ sở tăng kéo theo trợ cấp xã hội tăng cùng tỷ lệ", bạn nên đối chiếu lại với văn bản gốc trước khi tin.
Lập danh sách khoản của riêng gia đình bạn
Bản đồ trên đủ rộng; điều bạn cần là danh sách hẹp cho nhà mình. Làm theo các bước:
- Ghi tên từng người trong nhà và nguồn tiền hằng tháng của họ: lương, phụ cấp, lương hưu, trợ cấp, học bổng.
- Bên cạnh mỗi nguồn, ghi căn cứ: hệ số nhân lương cơ sở, phần trăm lương cơ sở, mức chuẩn riêng, hay thoả thuận.
- Ghi thêm các khoản phải đóng: bảo hiểm y tế hộ gia đình, bảo hiểm xã hội tự nguyện, đóng góp trích từ lương.
- Đánh dấu những dòng có chữ lương cơ sở hoặc mức tham chiếu; đó là các dòng cần tính lại mỗi khi có đợt điều chỉnh.
- Giữ danh sách cùng giấy tờ gốc (quyết định lương, thẻ bảo hiểm, quyết định hưởng trợ cấp) để lần sau chỉ cần thay con số.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Cần Thơ có bố là viên chức, mẹ làm cửa hàng riêng, ông nội hưởng lương hưu, con học trung học. Danh sách cho thấy chỉ lương của bố và bảo hiểm y tế hộ gia đình của mẹ gắn trực tiếp với lương cơ sở; lương hưu của ông theo đợt điều chỉnh riêng; bảo hiểm y tế của con đóng qua trường theo phần trăm lương cơ sở.
Câu hỏi thường gặp
Có danh sách chính thức mọi khoản tính theo lương cơ sở không?
Không có một văn bản liệt kê đầy đủ. Văn bản quy định mức lương cơ sở nêu các nhóm sử dụng, còn tỷ lệ, hệ số của từng khoản nằm ở văn bản chuyên ngành. Vì vậy cách chắc nhất là hỏi nơi chi trả hoặc nơi thu của từng khoản.
Bảo hiểm y tế hộ gia đình có đổi khi lương cơ sở đổi không?
Có. Mức đóng theo hộ gia đình tính bằng phần trăm lương cơ sở, nên khi lương cơ sở đổi thì số tiền mua thẻ ở lần đóng tiếp theo đổi theo. Chi tiết cho lần đóng chuyển tiếp bạn hỏi đại lý thu hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội.
Phụ cấp thâm niên nhà giáo có đổi khi lương cơ sở tăng không?
Có, theo cách gián tiếp. Phụ cấp thâm niên tính bằng phần trăm của mức lương cộng một số phụ cấp, mà mức lương bằng hệ số nhân lương cơ sở. Lương cơ sở tăng thì phần nền tăng, nên tiền phụ cấp thâm niên cũng tăng theo.
Tiền thai sản có tính theo lương cơ sở không?
Tiền thai sản hằng tháng tính từ bình quân tiền lương đóng bảo hiểm của người mẹ. Riêng khoản trợ cấp một lần khi sinh con và trợ cấp dưỡng sức sau sinh tính theo mức tham chiếu, hiện đi cùng lương cơ sở.
Học bổng của học sinh dân tộc nội trú có tăng khi lương cơ sở tăng không?
Học bổng chính sách của nhóm này tính bằng phần trăm lương cơ sở, nên mức học bổng đổi theo khi lương cơ sở đổi. Thời điểm áp dụng và cách chi bổ sung bạn hỏi phòng tài vụ của nhà trường.
Người hoạt động không chuyên trách ở thôn có được tăng phụ cấp không?
Quỹ khoán tính theo lương cơ sở nên tăng theo, nhưng mỗi người nhận thêm bao nhiêu phụ thuộc cách hội đồng nhân dân tỉnh chia. Bạn hỏi UBND xã, phường nơi mình làm việc để biết mức đang áp dụng sau sắp xếp.