Muốn tự tính một khoản tiền gắn với lương cơ sở, bạn chỉ cần nhận ra nó thuộc dạng nào trong ba dạng: hệ số nhân lương cơ sở, phần trăm của một mức lương đã tính từ lương cơ sở, hoặc phần trăm hay bội số của chính lương cơ sở. Nhận đúng dạng thì phép tính chỉ là nhân và cộng, làm trên giấy hay trên điện thoại đều được.
Bài này dành cho người hưởng lương ngân sách muốn kiểm phiếu lương, người làm kế toán ở đơn vị nhỏ, và người nhà muốn hiểu vì sao lương của cha mẹ, vợ chồng mình là con số đó. Bài có một bảng mẫu để bạn chép ra và điền. Mọi con số trong ví dụ là ví dụ giả định, chọn tròn cho dễ nhân, không phải mức thật; khi tính cho mình, bạn dùng lương cơ sở hiện hành và tỷ lệ trích bảo hiểm hiện hành, tra lại ở văn bản mới nhất hoặc hỏi kế toán đơn vị.
Dạng một: hệ số nhân lương cơ sở
Đây là dạng phổ biến nhất. Lương theo ngạch bậc, phụ cấp chức vụ lãnh đạo, phụ cấp khu vực, phụ cấp trách nhiệm theo công việc, phụ cấp quân hàm, hoạt động phí đều được ghi bằng một hệ số trong quyết định của bạn. Số tiền bằng hệ số đó nhân với lương cơ sở. Nếu có nhiều khoản cùng dạng, bạn cộng các hệ số lại rồi nhân một lần, kết quả như nhau.
Hệ số lấy ở đâu? Hệ số lương nằm trong quyết định tuyển dụng, quyết định nâng bậc lương gần nhất. Hệ số phụ cấp chức vụ nằm trong quyết định bổ nhiệm. Hệ số phụ cấp khu vực phụ thuộc địa bàn nơi bạn làm việc. Nếu không còn giữ giấy tờ, phiếu lương hằng tháng thường ghi đủ hệ số; nếu phiếu lương không ghi, bạn có quyền đề nghị kế toán cho xem bảng lương chi tiết của chính mình.
Ví dụ giả định: lương cơ sở 2 triệu đồng, hệ số lương 3,00, phụ cấp chức vụ 0,20. Lương theo hệ số là 6 triệu đồng, phụ cấp chức vụ là 400 nghìn đồng. Cộng hệ số trước rồi nhân cũng ra cùng kết quả: 3,20 nhân 2 triệu đồng bằng 6,4 triệu đồng.
Dạng hai: phần trăm của một mức lương đã tính từ lương cơ sở
Một số phụ cấp không ghi bằng hệ số mà bằng phần trăm, ví dụ phụ cấp thâm niên vượt khung, phụ cấp ưu đãi theo nghề, phụ cấp thâm niên nghề. Với dạng này, câu quan trọng nhất là "phần trăm của cái gì". Mỗi loại phụ cấp có phần nền riêng: có loại tính trên mức lương bậc cuối của ngạch, có loại tính trên mức lương cộng phụ cấp chức vụ và phụ cấp thâm niên vượt khung. Tính sai phần nền là sai cả khoản.
Cách làm an toàn: trước hết tính xong các khoản dạng một, sau đó xác định phần nền theo văn bản quy định phụ cấp đó, rồi mới nhân phần trăm. Nếu không chắc phần nền gồm những gì, hỏi kế toán đơn vị câu "phụ cấp này tính trên những khoản nào"; đây là câu hỏi hợp lý mà kế toán nào cũng trả lời được.
Ví dụ giả định, tiếp ví dụ trên: viên chức có phụ cấp ưu đãi nghề 30 phần trăm, tính trên lương theo hệ số cộng phụ cấp chức vụ. Phần nền là 6,4 triệu đồng, phụ cấp ưu đãi là 1,92 triệu đồng. Tỷ lệ 30 phần trăm ở đây chỉ để minh hoạ; tỷ lệ thật tuỳ ngành, tuỳ vị trí.
Dạng ba: phần trăm hoặc bội số của chính lương cơ sở
Phần trăm lương cơ sở. Mức đóng bảo hiểm y tế hộ gia đình, học sinh, sinh viên; một số học bổng chính sách; một số khoản hỗ trợ tính theo tháng. Số tiền bằng tỷ lệ nhân lương cơ sở, không liên quan đến hệ số của ai.
Bội số của lương cơ sở hoặc mức tham chiếu. Một số trợ cấp một lần, mức trần tiền lương đóng bảo hiểm, một số ngưỡng trong chính sách được ghi dưới dạng "bao nhiêu lần". Số tiền bằng bội số nhân con số gốc.
Thời điểm lấy con số gốc. Với dạng ba, câu hỏi đi kèm là lấy lương cơ sở của thời điểm nào: thời điểm đóng, thời điểm phát sinh quyền hưởng hay thời điểm chi trả. Văn bản của từng khoản quy định điều này; khi sát ngày điều chỉnh, hỏi nơi chi trả để khỏi tính nhầm.
Không cộng lẫn với dạng một. Một khoản dạng ba không nằm trong phần nền của phụ cấp dạng hai. Ví dụ học bổng của con không cộng vào lương của cha mẹ để tính gì cả, dù cả hai cùng tính từ lương cơ sở.
Bảng mẫu để chép ra và điền
Bảng dưới là khung tính cho một người hưởng lương theo hệ số. Bạn chép ra giấy, điền hệ số và tỷ lệ của mình, để trống cột tiền rồi tính lần lượt từ trên xuống.
| Dòng | Dạng | Bạn điền | Cách tính |
|---|---|---|---|
| Lương theo ngạch bậc | Một | Hệ số lương | Hệ số nhân lương cơ sở hiện hành |
| Phụ cấp chức vụ | Một | Hệ số phụ cấp | Hệ số nhân lương cơ sở hiện hành |
| Phụ cấp khu vực, trách nhiệm | Một | Hệ số từng loại | Cộng hệ số rồi nhân lương cơ sở |
| Phụ cấp thâm niên vượt khung | Hai | Tỷ lệ phần trăm | Tỷ lệ nhân phần nền theo quy định |
| Phụ cấp ưu đãi nghề, thâm niên nghề | Hai | Tỷ lệ phần trăm | Tỷ lệ nhân phần nền theo quy định |
| Tổng thu nhập theo lương | — | — | Cộng các dòng trên |
| Tiền lương đóng bảo hiểm | — | Các dòng thuộc diện đóng | Cộng những dòng luật tính vào tiền lương đóng |
| Phần người lao động đóng | — | Tỷ lệ trích hiện hành | Tỷ lệ nhân tiền lương đóng |
| Thực nhận trước thuế | — | — | Tổng thu nhập trừ phần đóng |
Không phải phụ cấp nào cũng nằm trong tiền lương đóng bảo hiểm. Với người hưởng lương theo hệ số, tiền lương đóng thường gồm lương theo ngạch bậc và một số phụ cấp được luật liệt kê; kế toán đơn vị nắm danh sách chính xác.
Làm trọn một ví dụ, trước và sau điều chỉnh
Ghép ba phần trên lại. Ví dụ giả định, lương cơ sở 2 triệu đồng: lương theo hệ số 6 triệu đồng, phụ cấp chức vụ 400 nghìn đồng, phụ cấp ưu đãi nghề 1,92 triệu đồng, tổng thu nhập theo lương 8,32 triệu đồng. Giả định tiền lương đóng bảo hiểm gồm lương theo hệ số và phụ cấp chức vụ, tức 6,4 triệu đồng, và tỷ lệ người lao động đóng giả định là 10 phần trăm cho dễ nhân: phần đóng là 640 nghìn đồng, thực nhận trước thuế là 7,68 triệu đồng.
Bây giờ giả định lương cơ sở được điều chỉnh lên 2,4 triệu đồng, tức tăng 20 phần trăm. Vì cả ba khoản trong ví dụ đều tỷ lệ thuận với lương cơ sở, mỗi khoản tăng đúng 20 phần trăm: tổng thu nhập 9,984 triệu đồng, phần đóng 768 nghìn đồng, thực nhận trước thuế 9,216 triệu đồng. Phần thực nhận tăng thêm 1,536 triệu đồng, ít hơn phần tổng thu nhập tăng vì khoản đóng cũng tăng.
Ở đời thật, tỷ lệ tăng của thực nhận thường thấp hơn nữa vì có những khoản thu nhập không gắn với lương cơ sở, và có thể có thuế thu nhập cá nhân. Một lần nữa: mức 2 triệu đồng, 2,4 triệu đồng, tỷ lệ ưu đãi 30 phần trăm và tỷ lệ trích 10 phần trăm đều là ví dụ giả định để minh hoạ phép tính, không phải mức đang áp dụng.
Áp ba dạng cho những trường hợp khác viên chức
Lực lượng vũ trang. Lương theo cấp bậc quân hàm là dạng một; phụ cấp thâm niên nghề là dạng hai, tính trên lương cộng một số phụ cấp. Hạ sĩ quan, binh sĩ nghĩa vụ nhận phụ cấp quân hàm, cũng là dạng một. Tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm của nhóm này có quy định riêng, nên phần trích cần hỏi đơn vị.
Người hoạt động không chuyên trách ở xã, thôn. Khoản bạn nhận là phụ cấp theo mức địa phương chia từ quỹ khoán. Quỹ là dạng một (tổng hệ số nhân lương cơ sở), nhưng phần của bạn có thể ghi bằng hệ số riêng hoặc bằng số tiền. Nếu ghi hệ số, nhân như dạng một; nếu ghi số tiền, đó là con số địa phương đã tính sẵn và chỉ đổi khi có nghị quyết mới.
Người hợp đồng trong cơ quan nhà nước. Nếu hợp đồng ghi hệ số, tính như viên chức. Nếu ghi số tiền, lương không gắn với lương cơ sở; bảng mẫu không áp dụng, bạn đối chiếu với lương tối thiểu vùng.
Hộ gia đình mua bảo hiểm y tế. Đây là dạng ba thuần tuý: tỷ lệ của người thứ nhất nhân lương cơ sở, người thứ hai trở đi giảm dần theo quy định. Không cần biết hệ số của ai trong nhà.
Những lỗi hay gặp khi tự tính
Đa số chênh lệch giữa con số bạn tự tính và phiếu lương đến từ một trong các lỗi sau. Kiểm lần lượt trước khi hỏi kế toán:
- Dùng hệ số cũ, quên mất quyết định nâng bậc gần nhất hoặc ngược lại, tính trước một lần nâng bậc chưa có quyết định.
- Tính phụ cấp phần trăm trên tổng thu nhập thay vì trên đúng phần nền quy định.
- Cộng cả những khoản không tính vào tiền lương đóng bảo hiểm khi tính phần trích.
- Dùng lương cơ sở của tháng khác với tháng đang tính, nhất là quanh thời điểm điều chỉnh.
- Làm tròn từng dòng thay vì làm tròn ở bước cuối; chênh vài nghìn đồng thường do việc này, không phải sai sót.
- Quên các khoản trừ khác như đoàn phí, tạm ứng, khoản hoàn trả, khiến thực nhận trên phiếu thấp hơn con số tự tính.
Nếu đã kiểm hết mà vẫn lệch đáng kể, hỏi kế toán bằng cách đưa bảng tính của bạn và đề nghị chỉ ra dòng nào khác. Cách hỏi cụ thể như vậy giúp cả hai bên tìm ra chỗ lệch nhanh, và tránh cảm giác bị nghi ngờ.
Câu hỏi thường gặp
Hệ số lương và phụ cấp xem ở đâu nếu mất quyết định?
Phiếu lương hằng tháng thường ghi hệ số. Nếu không, bạn đề nghị kế toán hoặc bộ phận tổ chức cán bộ cho xem bảng lương của chính mình, hoặc xin bản sao quyết định nâng lương gần nhất lưu trong hồ sơ cán bộ.
Phụ cấp tính theo phần trăm có tăng khi lương cơ sở tăng không?
Có, nếu phần nền của nó gồm các khoản tính từ lương cơ sở. Phụ cấp ưu đãi nghề, thâm niên vượt khung, thâm niên nghề đều tăng theo vì phần nền là mức lương theo hệ số và một số phụ cấp khác.
Tỷ lệ trích bảo hiểm của người lao động là bao nhiêu?
Tỷ lệ gồm phần bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và bảo hiểm thất nghiệp, có thể được điều chỉnh theo luật. Bài này không ghi tỷ lệ để tránh lỗi thời; bạn tra văn bản hiện hành hoặc hỏi kế toán đơn vị.
Có cần tính thuế thu nhập cá nhân trong bảng không?
Nếu tổng thu nhập sau khi trừ bảo hiểm và các khoản giảm trừ gia cảnh vượt mức phải nộp thì có. Nhiều người hưởng lương ngân sách ở mức trung bình không phải nộp, nhưng người có phụ cấp cao hoặc thu nhập thêm nên tính.
Chênh vài nghìn đồng so với phiếu lương có đáng lo không?
Thường không. Chênh nhỏ đến từ cách làm tròn từng dòng. Chỉ khi chênh bằng cỡ một khoản phụ cấp, hoặc lặp lại nhiều tháng theo một hướng, bạn mới cần hỏi kế toán cho xem bảng tính chi tiết.
Người hợp đồng có dùng được bảng mẫu này không?
Được, nếu hợp đồng của bạn ghi hệ số lương. Nếu hợp đồng ghi số tiền cụ thể mỗi tháng, lương của bạn không tính theo lương cơ sở và bảng mẫu này không áp dụng; bạn đối chiếu với lương tối thiểu vùng.