Mức tham chiếu là con số do Chính phủ quyết định, được Luật Bảo hiểm xã hội 2024 dùng để tính mức đóng và mức hưởng của một số chế độ bảo hiểm xã hội; khi lương cơ sở còn tồn tại, mức tham chiếu bằng mức lương cơ sở. Nói gọn, đây là "chiếc phao" để các khoản bảo hiểm không mất con số gốc khi cải cách tiền lương bỏ lương cơ sở khỏi bảng lương khu vực công.
Trên thực tế hiện nay, phần lớn người dân chưa thấy khác biệt vì hai con số đi cùng nhau. Nhưng khi đọc văn bản mới, giấy báo của cơ quan bảo hiểm xã hội hay tin tức về chế độ thai sản, mai táng, bạn sẽ gặp chữ mức tham chiếu ngày càng nhiều. Bài này giải thích nó sinh ra để làm gì, dùng cho những khoản nào, quan hệ với lương cơ sở ra sao, và bạn cần làm gì (gần như không cần làm gì) khi nó thay đổi. Bài viết ở mức nguyên tắc theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024; chi tiết từng khoản bạn tra văn bản hướng dẫn hiện hành.
Vì sao cần một con số gốc riêng cho bảo hiểm
Trong nhiều năm, rất nhiều khoản bảo hiểm xã hội được tính bằng "bao nhiêu lần lương cơ sở": trợ cấp một lần khi sinh con, trợ cấp mai táng, mức trần tiền lương đóng, trợ cấp dưỡng sức phục hồi sức khoẻ. Cách này tiện vì lương cơ sở được điều chỉnh định kỳ theo ngân sách, kéo theo các khoản bảo hiểm tăng mà không phải sửa luật.
Vấn đề nảy sinh khi chủ trương cải cách tiền lương đặt mục tiêu trả lương khu vực công theo vị trí việc làm, không còn dùng hệ số nhân lương cơ sở. Nếu lương cơ sở bị bãi bỏ, mọi khoản bảo hiểm đang gắn với nó sẽ mất căn cứ. Thay vì đợi đến lúc đó mới sửa hàng loạt, Luật Bảo hiểm xã hội 2024 đặt sẵn một con số gốc riêng cho hệ thống bảo hiểm: mức tham chiếu.
Như vậy mức tham chiếu không phải một khoản tiền mới, cũng không phải một loại phí. Nó là đơn vị đo, đóng vai trò mà lương cơ sở đang đóng đối với các khoản bảo hiểm xã hội. Người tham gia bảo hiểm không phải đăng ký, không phải khai báo gì vì sự ra đời của nó.
Mức tham chiếu được xác định và điều chỉnh ra sao
Do Chính phủ quyết định. Luật giao Chính phủ quyết định mức tham chiếu, giống như lương cơ sở hiện nay. Không có con số cố định ghi trong luật.
Khi lương cơ sở còn, hai con số bằng nhau. Theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, trong thời gian chưa bãi bỏ mức lương cơ sở thì mức tham chiếu bằng mức lương cơ sở. Vì vậy hiện nay bạn chỉ cần biết lương cơ sở hiện hành là biết mức tham chiếu.
Khi lương cơ sở bị bãi bỏ, có mức sàn. Luật quy định khi bãi bỏ lương cơ sở, mức tham chiếu không thấp hơn mức lương cơ sở tại thời điểm bãi bỏ. Điều này nhằm tránh việc các khoản hưởng bị giảm chỉ vì đổi tên con số gốc.
Được điều chỉnh theo căn cứ kinh tế. Việc điều chỉnh mức tham chiếu về sau căn cứ vào mức tăng giá tiêu dùng, tăng trưởng kinh tế, phù hợp với khả năng của ngân sách nhà nước và quỹ bảo hiểm xã hội. Thời điểm và mức điều chỉnh do văn bản của từng đợt quy định.
Những khoản đang gắn với mức tham chiếu
Dưới đây là các nhóm khoản trong bảo hiểm xã hội dùng mức tham chiếu làm gốc. Bảng chỉ nêu dạng gắn kết, không nêu bội số hay tỷ lệ; con số chính xác bạn tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội.
| Khoản | Ai liên quan | Gắn theo dạng |
|---|---|---|
| Trợ cấp một lần khi sinh con, nhận nuôi con nuôi | Người tham gia bảo hiểm xã hội đủ điều kiện hưởng thai sản | Bội số mức tham chiếu cho mỗi con |
| Trợ cấp dưỡng sức phục hồi sức khoẻ | Người vừa hết thời gian hưởng ốm đau, thai sản, tai nạn lao động mà sức khoẻ chưa hồi phục | Tỷ lệ mức tham chiếu cho mỗi ngày |
| Trợ cấp mai táng | Thân nhân lo mai táng cho người tham gia hoặc người đang hưởng chế độ | Bội số mức tham chiếu |
| Mức trần tiền lương làm căn cứ đóng | Người có tiền lương cao | Bội số mức tham chiếu |
| Một số mức trong chế độ tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp | Người bị tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp | Bội số hoặc tỷ lệ mức tham chiếu |
| Mức trần thu nhập làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện | Người tham gia tự nguyện | Bội số mức tham chiếu |
Trợ cấp mai táng và tử tuất có trang chuyên đề riêng trong hệ; ở đây chỉ nhắc để thấy phạm vi. Khoản bảo hiểm y tế vẫn gắn với lương cơ sở theo Luật Bảo hiểm y tế; khi lương cơ sở bị bãi bỏ, các văn bản về bảo hiểm y tế cũng sẽ cần một con số thay thế, bạn theo dõi văn bản khi có.
Những khoản không gắn với mức tham chiếu
Để không hiểu quá rộng, cần nói rõ những gì mức tham chiếu không chi phối. Lương hưu hằng tháng được tính từ số năm đóng và bình quân tiền lương đã đóng bảo hiểm, rồi được điều chỉnh theo đợt riêng; mức tham chiếu không phải công thức gốc của nó. Tiền ốm đau và tiền thai sản hằng tháng cũng tính từ tiền lương đã đóng của chính người hưởng.
Tương tự, trợ cấp thất nghiệp tính từ tiền lương đóng bảo hiểm thất nghiệp, theo luật về việc làm. Trợ cấp xã hội hằng tháng dùng mức chuẩn trợ giúp xã hội. Trợ cấp ưu đãi người có công dùng mức chuẩn trợ cấp ưu đãi. Mỗi con số gốc này có cơ chế điều chỉnh của nó, được các danh mục khác của trang giải thích.
Phân biệt như vậy giúp bạn đọc tin cho đúng: một bài viết nói "mức tham chiếu tăng" chỉ có nghĩa là các khoản trong bảng ở trên đổi theo, chứ không có nghĩa lương hưu hay trợ cấp thất nghiệp của ai đó tăng cùng tỷ lệ.
Tự tính một khoản theo mức tham chiếu
Với các khoản dạng bội số hay tỷ lệ, phép tính rất ngắn. Các bước:
- Xác định khoản bạn quan tâm và đọc văn bản quy định khoản đó để lấy bội số hoặc tỷ lệ.
- Xác định thời điểm lấy mức tham chiếu: thời điểm phát sinh quyền hưởng (ví dụ tháng sinh con), thời điểm đóng, hay thời điểm khác theo quy định.
- Tra mức tham chiếu áp dụng tại thời điểm đó; trong giai đoạn hiện nay, đó chính là mức lương cơ sở hiện hành của thời điểm đó.
- Nhân bội số hoặc tỷ lệ với mức tham chiếu; với khoản tính theo ngày, nhân thêm số ngày được hưởng.
- Đối chiếu với quyết định hoặc thông báo của cơ quan bảo hiểm xã hội, hoặc thông tin trên VssID.
Ví dụ giả định: một khoản trợ cấp bằng hai lần mức tham chiếu, mức tham chiếu tại tháng phát sinh là 2 triệu đồng thì khoản trợ cấp là 4 triệu đồng. Bội số và mức trong ví dụ không phải con số thật của bất kỳ chế độ nào; bạn thay bằng con số trong văn bản hiện hành.
Điều cần làm và không cần làm khi mức tham chiếu thay đổi
Đa số người tham gia bảo hiểm không phải làm thủ tục gì. Danh sách sau giúp bạn tập trung vào đúng việc:
- Không cần đăng ký, khai báo, cập nhật thông tin vì mức tham chiếu thay đổi.
- Nên kiểm lại khoản trợ cấp một lần nếu sự kiện (sinh con, dưỡng sức) xảy ra sát thời điểm điều chỉnh, để chắc cơ quan áp đúng mức.
- Người có thu nhập cao nên biết mức trần tiền lương đóng sẽ dịch theo, nên phần đóng hằng tháng có thể tăng dù lương không đổi.
- Người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện nên biết mức thu nhập tối đa được chọn để đóng cũng dịch theo.
- Cảnh giác với tin nhắn, cuộc gọi đề nghị "cập nhật mức tham chiếu mới" hay "xác thực để nhận tiền chênh lệch"; cơ quan bảo hiểm xã hội không làm việc theo cách đó.
Nếu có thắc mắc về mức áp dụng cho trường hợp của mình, hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm xã hội cơ sở hoặc khu vực, mang theo số định danh và giấy tờ liên quan đến sự kiện.
Mức tham chiếu trong bức tranh cải cách tiền lương
Nhìn rộng hơn, mức tham chiếu là một mảnh trong quá trình tách các chức năng mà lương cơ sở đang gánh. Hôm nay lương cơ sở vừa là đơn vị tính lương khu vực công, vừa là con số gốc cho bảo hiểm, cho một số học bổng, ngưỡng chính sách và khoản khoán. Khi lương khu vực công chuyển sang trả theo vị trí việc làm, mỗi chức năng còn lại cần một con số gốc của riêng nó; bảo hiểm xã hội đã có mức tham chiếu, các lĩnh vực khác sẽ do văn bản của lĩnh vực đó quy định.
Lộ trình và thời điểm cụ thể không nằm trong phạm vi bài này, và trang không dự đoán. Điều bạn có thể chắc là nguyên tắc luật đặt ra: khi lương cơ sở bị bãi bỏ, mức tham chiếu không thấp hơn mức lương cơ sở cuối cùng, nên các khoản bảo hiểm gắn với nó không bị kéo xuống chỉ vì thay đổi cách gọi.
Với người đọc bình thường, điều đáng làm là giữ thói quen đọc văn bản gốc khi có tin về cải cách tiền lương, xem phần nào nói về bảng lương khu vực công, phần nào nói về bảo hiểm, phần nào nói về các chính sách khác. Ba phần đó có thể ra đời ở những thời điểm khác nhau, và một tin tức gộp chung dễ khiến người ta lo lắng không cần thiết về khoản bảo hiểm hay trợ cấp của mình.
Câu hỏi thường gặp
Mức tham chiếu hiện nay bằng bao nhiêu?
Theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, khi lương cơ sở chưa bị bãi bỏ thì mức tham chiếu bằng mức lương cơ sở. Bạn tra mức lương cơ sở hiện hành trong văn bản mới nhất là biết mức tham chiếu, trang không ghi con số vì nó có thể đổi.
Mức tham chiếu có làm lương hưu thay đổi không?
Không trực tiếp. Lương hưu tính từ số năm đóng và bình quân tiền lương đã đóng, sau đó được điều chỉnh theo đợt riêng. Mức tham chiếu chỉ chi phối một số khoản như trợ cấp một lần, dưỡng sức, mai táng và mức trần đóng.
Người tham gia bảo hiểm có phải làm thủ tục gì khi mức tham chiếu tăng không?
Không. Cơ quan bảo hiểm xã hội tự áp mức mới cho các khoản liên quan. Bạn chỉ nên kiểm lại khi sự kiện hưởng chế độ xảy ra sát ngày điều chỉnh, và cảnh giác với ai đề nghị bạn cung cấp thông tin để được cập nhật.
Bảo hiểm y tế có dùng mức tham chiếu không?
Bảo hiểm y tế hiện vẫn tính theo lương cơ sở theo Luật Bảo hiểm y tế. Khi lương cơ sở bị bãi bỏ, lĩnh vực bảo hiểm y tế sẽ cần con số thay thế do văn bản quy định; bạn theo dõi văn bản khi có thay vì đoán trước.
Khi lương cơ sở bị bãi bỏ, trợ cấp có bị giảm không?
Luật đặt nguyên tắc mức tham chiếu không thấp hơn mức lương cơ sở tại thời điểm bãi bỏ, nên các khoản tính theo mức tham chiếu không bị giảm chỉ vì đổi con số gốc. Chi tiết chuyển tiếp sẽ nằm trong văn bản của thời điểm đó.
Xem mức tham chiếu đang áp cho khoản của mình ở đâu?
Quyết định hoặc thông báo giải quyết chế độ của cơ quan bảo hiểm xã hội thường ghi căn cứ tính. Bạn cũng có thể xem thông tin trên ứng dụng VssID hoặc hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm xã hội cơ sở, khu vực.