Lương tối thiểu vùng được so với mức lương theo công việc hoặc chức danh, tức khoản lương chính ghi trong hợp đồng cho thời giờ làm việc bình thường — không so với tổng thu nhập. Phụ cấp, tiền thưởng, tiền làm thêm giờ, tiền làm đêm, các khoản hỗ trợ ăn ở, đi lại không được cộng vào để làm cho khoản lương chính "đạt" mức sàn.
Đây là điểm nhiều người lao động không biết và một số nơi trả lương tận dụng: ghi lương chính rất thấp, bù bằng một loạt phụ cấp, để tổng thu nhập trông vẫn bình thường. Bài này giải thích căn cứ trong Bộ luật Lao động 2019, cách đọc từng dòng trên phiếu lương, và vì sao kiểu chia nhỏ lương ảnh hưởng tới quyền lợi lâu dài của bạn, không chỉ tới mức sàn.
Căn cứ: Bộ luật Lao động 2019 nói gì về tiền lương
Theo Bộ luật Lao động 2019, tiền lương là số tiền người sử dụng lao động trả cho người lao động theo thoả thuận để thực hiện công việc, gồm ba phần: mức lương theo công việc hoặc chức danh, phụ cấp lương, và các khoản bổ sung khác. Cũng tại quy định này, bộ luật nêu rõ mức lương theo công việc hoặc chức danh không được thấp hơn mức lương tối thiểu.
Như vậy, đối tượng của phép so là phần thứ nhất. Hai phần còn lại có ý nghĩa riêng: phụ cấp lương bù đắp yếu tố điều kiện lao động, tính chất phức tạp công việc, điều kiện sinh hoạt, mức độ thu hút lao động mà mức lương chính chưa tính đủ; các khoản bổ sung khác gắn với việc thực hiện công việc. Chúng được trả thêm trên nền mức lương chính, không thay cho nó.
Văn bản quy định mức lương tối thiểu của Chính phủ cũng diễn đạt cùng ý: mức lương theo công việc hoặc chức danh của người làm đủ thời giờ bình thường và hoàn thành định mức hoặc công việc đã thoả thuận phải bảo đảm không thấp hơn mức lương tối thiểu. Cách diễn đạt từng đợt có thể khác vài chữ, nhưng nguyên tắc nhất quán.
Đọc phiếu lương: dòng nào so với mức sàn
Mỗi nơi đặt tên dòng khác nhau. Bảng dưới gom các tên hay gặp về đúng nhóm theo Bộ luật Lao động 2019.
| Dòng trên phiếu lương (tên hay gặp) | Thuộc nhóm | Có dùng để so với mức sàn? |
|---|---|---|
| Lương cơ bản, lương chính, lương theo hợp đồng, lương chức danh | Mức lương theo công việc hoặc chức danh | Có — đây là khoản phải đạt mức sàn |
| Phụ cấp trách nhiệm, độc hại, khu vực, thâm niên, chức vụ | Phụ cấp lương | Không |
| Thưởng năng suất, thưởng chuyên cần, thưởng doanh số | Khoản bổ sung hoặc thưởng | Không |
| Tiền làm thêm giờ, làm đêm, làm ngày lễ | Tiền lương trả thêm theo luật | Không |
| Hỗ trợ ăn trưa, xăng xe, điện thoại, nhà ở, gửi trẻ | Phúc lợi hoặc hỗ trợ | Không |
| Các khoản khấu trừ bảo hiểm, thuế, công đoàn | Khấu trừ | Không — so trước khi trừ |
Nếu phiếu lương chỉ có một dòng "lương" gộp tất cả, bạn cần đối chiếu với hợp đồng để biết trong đó mức lương theo công việc là bao nhiêu. Hợp đồng lao động phải ghi mức lương theo công việc hoặc chức danh, hình thức trả, phụ cấp và các khoản bổ sung.
Lưu ý về khấu trừ: phép so dùng mức lương trước khi trừ bảo hiểm, thuế. Số tiền thực nhận thấp hơn mức sàn vì đã trừ phần bảo hiểm của người lao động không phải là vi phạm về mức sàn.
Kiểu chia nhỏ lương và vì sao bạn thiệt
Kiểu thường gặp: một công việc thị trường trả khoảng một mức nào đó, nhưng hợp đồng chỉ ghi lương chính bằng hoặc sát mức sàn, phần còn lại tách thành "phụ cấp chuyên cần", "hỗ trợ đi lại", "thưởng hiệu quả" và nhiều khoản khác. Tổng thu nhập không đổi, người lao động nhìn tổng nên không phản đối. Có nơi còn ghi lương chính thấp hơn cả mức sàn, tin rằng tổng thu nhập cao là đủ; đây là vi phạm thẳng.
Ngay cả khi lương chính vẫn đạt mức sàn, chia nhỏ quá mức vẫn làm bạn thiệt ở nhiều chỗ. Tiền làm thêm giờ tính theo tỷ lệ trên tiền lương thực trả theo công việc, nên lương chính thấp kéo tiền làm thêm thấp. Một số khoản hỗ trợ như ăn trưa, xăng xe, điện thoại thường không nằm trong tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội, nên phần đóng thấp, kéo theo mức hưởng thai sản, ốm đau, thất nghiệp và lương hưu sau này thấp. Các khoản "thưởng" có điều kiện có thể bị cắt khi có mâu thuẫn, trong khi lương chính thì không.
Chia lương thành nhiều khoản không phải lúc nào cũng sai: phụ cấp độc hại, phụ cấp trách nhiệm cho tổ trưởng là có lý do. Điều cần nhìn là tỷ trọng: khi lương chính chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng thu nhập và các khoản còn lại không gắn với điều kiện cụ thể nào, đó là dấu hiệu chia nhỏ để giảm nghĩa vụ.
Ví dụ giả định: kiểm một phiếu lương
Mọi con số dưới đây là giả định, không phải mức thật. Giả sử mức sàn tháng của vùng nơi bạn làm là 4 triệu đồng.
- Mở hợp đồng, tìm dòng mức lương theo công việc hoặc chức danh. Giả sử ghi 3,6 triệu đồng.
- Mở phiếu lương tháng gần nhất, ghi các khoản: phụ cấp chuyên cần 0,8 triệu, hỗ trợ ăn trưa 0,7 triệu, làm thêm giờ 1,2 triệu. Tổng thu nhập trước khấu trừ 6,3 triệu.
- So lương chính 3,6 triệu với mức sàn 4 triệu: thấp hơn 0,4 triệu. Kết luận: chưa đạt mức sàn, dù tổng thu nhập cao hơn nhiều.
- Tính phần thiếu: 0,4 triệu mỗi tháng nhân số tháng áp dụng văn bản có hiệu lực.
- Ghi thêm: tiền làm thêm giờ đang tính trên lương chính 3,6 triệu, nên cũng bị thấp theo; phần đóng bảo hiểm tính trên lương chính và phụ cấp lương cũng thấp theo.
- Chuẩn bị nội dung trao đổi với bộ phận nhân sự: căn cứ, phép tính, đề nghị điều chỉnh từ tháng nào.
Ví dụ cho thấy vì sao không thể nhìn tổng thu nhập rồi yên tâm. Phép kiểm chỉ mất mười phút nếu bạn có hợp đồng và phiếu lương trong tay.
Phụ cấp có lúc nào được tính vào không
Câu hỏi hay gặp là phụ cấp nằm trong hợp đồng, trả cố định mỗi tháng, có được coi là một phần lương chính để so với mức sàn không. Theo cấu trúc tiền lương của Bộ luật Lao động 2019, phụ cấp lương là phần riêng, trả để bù đắp các yếu tố mà mức lương theo công việc chưa tính đủ. Vì thế, cách hiểu phổ biến là phụ cấp không được dùng để bù cho mức lương chính thấp hơn mức sàn.
Một số doanh nghiệp xây dựng thang bảng lương mà bậc khởi điểm đã cao hơn mức sàn, rồi trả phụ cấp thêm. Đó là cách làm đúng. Cách làm sai là đặt bậc khởi điểm dưới mức sàn rồi giải thích rằng phụ cấp "đã gồm trong lương". Khi thanh tra lao động hoặc cơ quan bảo hiểm kiểm tra, họ nhìn vào mức lương theo công việc ghi trong hợp đồng và thang bảng lương, không nhìn vào lời giải thích.
Trường hợp còn tranh luận là các khoản trả cố định gắn với công việc nhưng được gọi tên khác nhau giữa các doanh nghiệp. Khi tên gọi không rõ, cần xem khoản đó trả vì lý do gì, có điều kiện hay không, và hợp đồng ghi thế nào. Với vụ việc cụ thể, nên hỏi cơ quan quản lý lao động hoặc tư vấn pháp lý.
Việc nên làm khi phát hiện lương chính dưới mức sàn
Giữ bằng chứng trước khi hỏi. Chụp hợp đồng, phiếu lương vài tháng gần nhất, sao kê nhận lương. Đừng gửi bản gốc cho ai.
Hỏi bằng văn bản, giọng bình thường. Nhiều trường hợp là sai sót khi doanh nghiệp quên cập nhật sau đợt điều chỉnh, không phải cố ý. Một tin nhắn nêu căn cứ và phép tính thường được xử lý nhanh.
Nhờ công đoàn nếu nơi làm có. Công đoàn cơ sở có quyền đối thoại với người sử dụng lao động về tiền lương và thường được trả lời sớm hơn một cá nhân.
Đề nghị điều chỉnh cả phần đóng bảo hiểm. Khi lương chính được nâng lên, tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm cũng phải điều chỉnh. Kiểm lại trên ứng dụng VssID sau một hai tháng.
Biết các bước tiếp theo nếu không được giải quyết. Hoà giải viên lao động, thanh tra lao động, toà án là các kênh luật định. Bài về xử lý khi bị trả dưới mức sàn trong danh mục này nói rõ trình tự.
Phía doanh nghiệp: cấu trúc lương sao cho đúng và dễ kiểm
Với người làm lương ở doanh nghiệp nhỏ, cấu trúc rõ ràng ngay từ đầu giúp mỗi đợt điều chỉnh mức sàn chỉ mất một buổi rà soát thay vì một mùa sửa hợp đồng. Những điểm dưới đây là nguyên tắc, chi tiết thang bảng lương có ở danh mục điều chỉnh lương trong doanh nghiệp.
- Bậc thấp nhất của thang bảng lương cho công việc giản đơn đặt bằng hoặc cao hơn mức sàn của vùng nơi làm việc; các công việc phức tạp hơn đặt cao hơn tương ứng.
- Mỗi loại phụ cấp có lý do ghi trong quy chế: phụ cấp độc hại cho vị trí nào, phụ cấp trách nhiệm cho chức danh nào. Phụ cấp không có lý do cụ thể thường là dấu hiệu đang chia nhỏ lương.
- Hợp đồng ghi riêng ba phần: mức lương theo công việc, các phụ cấp lương, các khoản bổ sung khác, đúng với cấu trúc của Bộ luật Lao động 2019.
- Phiếu lương tách dòng theo đúng tên trong hợp đồng, để người lao động tự đối chiếu được mà không phải hỏi.
- Phần mềm tính lương có một ô cảnh báo: lương chính của ai thấp hơn mức sàn vùng của điểm làm việc thì báo đỏ trước khi chốt bảng lương.
- Khi mức sàn tăng, nâng lương chính của người dưới mức mới bằng phụ lục hợp đồng, không xử lý bằng cách đổi tên một khoản phụ cấp thành lương chính mà tổng thu nhập không đổi, vì cách đó dễ bị coi là né nghĩa vụ và làm người lao động mất lòng tin.
Cấu trúc minh bạch cũng có lợi cho chính doanh nghiệp khi bị kiểm tra: mọi con số đều truy được về quy chế và hợp đồng, không phải giải thích bằng lời.
Câu hỏi thường gặp
Tiền thưởng chuyên cần trả đều mỗi tháng có được tính vào lương để so với mức sàn không?
Theo cấu trúc tiền lương của Bộ luật Lao động 2019, thưởng chuyên cần là khoản bổ sung có điều kiện, không phải mức lương theo công việc. Vì vậy không dùng để bù cho lương chính thấp hơn mức sàn, kể cả khi trả đều.
Lương chính đạt mức sàn nhưng phụ cấp quá nhiều thì có vi phạm không?
Không vi phạm quy định về mức sàn. Tuy nhiên tỷ trọng lương chính thấp làm thấp tiền làm thêm giờ và có thể làm thấp phần đóng bảo hiểm nếu các khoản đó không thuộc căn cứ đóng. Bạn có thể đề nghị đưa một phần phụ cấp vào lương chính khi thương lượng.
Lương theo sản phẩm thì so khoản nào?
Quy đổi tiền sản phẩm làm trong thời giờ bình thường, đạt định mức, ra tháng hoặc giờ rồi so với mức sàn tương ứng. Tiền sản phẩm làm ngoài giờ tính riêng như làm thêm. Bài về lương tối thiểu theo giờ có ví dụ chi tiết.
Tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm có giống khoản so với mức sàn không?
Không hoàn toàn. Căn cứ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc gồm mức lương, phụ cấp lương và một số khoản bổ sung theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, nên thường rộng hơn khoản so với mức sàn. Chi tiết có ở danh mục mức đóng bảo hiểm.
Phiếu lương không tách từng khoản thì làm sao biết lương chính?
Xem hợp đồng lao động hoặc phụ lục gần nhất, nơi phải ghi mức lương theo công việc hoặc chức danh. Nếu hợp đồng cũng không ghi rõ, bạn có quyền đề nghị doanh nghiệp cung cấp bảng kê chi tiết các khoản cấu thành tiền lương khi trả lương.
Doanh nghiệp trả đủ tổng thu nhập nhưng lương chính thấp trong nhiều năm, giờ đòi được không?
Có cơ sở để đề nghị, nhưng việc đòi phần thiếu của nhiều năm liên quan tới thời hiệu giải quyết tranh chấp và bằng chứng. Nên hỏi tư vấn pháp lý sớm, mang theo hợp đồng, phiếu lương và sao kê các năm.