Lương tối thiểu giờ là mức sàn cho mỗi giờ làm việc bình thường của người được trả lương theo giờ, công bố riêng cho từng vùng cùng với mức tháng. Người được trả theo ngày, theo tuần, theo sản phẩm hoặc khoán không có mức sàn riêng; tiền lương của họ phải được quy đổi ra tháng hoặc ra giờ, trên cơ sở thời giờ làm việc bình thường, và kết quả không được thấp hơn mức sàn tương ứng của vùng.
Nhóm chịu ảnh hưởng nhiều nhất là sinh viên làm thêm, người làm ca ngắn ở quán ăn, cửa hàng, kho bãi, và công nhân làm theo sản phẩm. Bài này giải thích cách so lương của bạn với mức sàn, kèm ví dụ giả định có số tròn để dễ theo. Mức giờ thật của vùng bạn làm, bạn tra ở văn bản quy định mức lương tối thiểu hiện hành.
Mức giờ dành cho ai và vì sao có riêng
Trước khi có mức giờ, người làm bán thời gian gần như không có mức sàn rõ ràng: mức tháng chỉ áp cho người làm đủ thời giờ bình thường trong tháng, còn người làm vài giờ mỗi ngày thì không biết đem so với gì. Bộ luật Lao động 2019 bổ sung việc ấn định lương tối thiểu theo giờ để lấp khoảng trống này. Từ đó, mỗi đợt điều chỉnh đều công bố cả mức tháng và mức giờ của bốn vùng.
Mức giờ áp cho người được trả lương theo giờ, bất kể làm toàn thời gian hay bán thời gian. Một bạn sinh viên làm ở quán cà phê mỗi tối bốn tiếng, được trả theo giờ, thì mỗi giờ làm bình thường phải được trả không thấp hơn mức giờ của vùng nơi quán đặt. Người làm theo ca ở siêu thị, được trả theo giờ, cũng vậy.
Mức giờ cũng là thước đo khi quy đổi các hình thức trả lương khác. Người được trả theo ngày làm bao nhiêu giờ, quy ra mỗi giờ được bao nhiêu, có thấp hơn mức giờ không, là cách kiểm đơn giản nhất.
Lưu ý: mức giờ do văn bản công bố trực tiếp. Đừng tự lấy mức tháng chia cho một số giờ đoán ra, vì cách văn bản tính mức giờ có thể khác cách bạn chia, và con số chính thức mới là con số có giá trị.
Quy đổi các hình thức trả lương: nguyên tắc chung
Văn bản quy định mức lương tối thiểu thường nêu nguyên tắc quy đổi cho các hình thức trả lương không phải tháng hay giờ. Bảng dưới diễn giải nguyên tắc đó bằng lời; câu chữ chính xác bạn đọc trong văn bản hiện hành.
| Hình thức trả | So với mức nào | Cách quy đổi bằng lời |
|---|---|---|
| Theo giờ | Mức giờ | So trực tiếp tiền mỗi giờ làm bình thường |
| Theo ngày | Mức giờ hoặc mức tháng | Lấy tiền một ngày chia số giờ làm bình thường của ngày đó, hoặc nhân số ngày làm bình thường trong tháng |
| Theo tuần | Mức giờ hoặc mức tháng | Lấy tiền một tuần chia số giờ làm bình thường trong tuần, hoặc quy ra tháng |
| Theo sản phẩm | Mức giờ hoặc mức tháng | Lấy tổng tiền sản phẩm làm trong giờ bình thường, đạt định mức, chia số giờ đã làm |
| Khoán | Mức giờ hoặc mức tháng | Lấy tiền khoán chia thời gian làm bình thường cần để hoàn thành phần việc khoán |
Người sử dụng lao động chọn quy đổi theo tháng hay theo giờ, trên cơ sở thời giờ làm việc bình thường mà doanh nghiệp đã chọn theo quy định về thời giờ làm việc. Dù quy đổi cách nào, kết quả không được thấp hơn mức sàn tương ứng.
Chữ "bình thường" rất quan trọng. Tiền làm thêm giờ, làm đêm, làm ngày nghỉ được trả cao hơn theo luật và không tính vào phép quy đổi. Nếu một người chỉ đạt mức sàn nhờ làm thêm thật nhiều giờ, thì phần lương giờ bình thường của họ thực chất đang thấp hơn mức sàn.
Ví dụ giả định: kiểm lương làm thêm theo giờ
Các con số dưới đây là giả định, không phải mức thật của vùng nào. Giả sử mức giờ của vùng nơi quán đặt là 20 nghìn đồng mỗi giờ.
- Ghi số giờ làm bình thường trong tháng theo bảng chấm công, không tính giờ làm thêm. Giả sử 80 giờ.
- Ghi tiền lương trả cho số giờ đó, không tính thưởng, tiền tip, phụ cấp ăn ca. Giả sử 1,76 triệu đồng.
- Chia tiền lương cho số giờ: 1,76 triệu chia 80 giờ bằng 22 nghìn đồng mỗi giờ.
- So với mức giờ giả định 20 nghìn: đạt.
- Nếu kết quả thấp hơn mức giờ, phần thiếu bằng chênh lệch mỗi giờ nhân số giờ. Ví dụ trả 18 nghìn mỗi giờ thì thiếu 2 nghìn mỗi giờ, 80 giờ thiếu 160 nghìn trong tháng đó.
- Lưu bảng chấm công, tin nhắn xếp ca, sao kê nhận lương. Đây là bằng chứng khi trao đổi lại với chủ.
Tiền tip khách cho thường không phải tiền lương, nên không được dùng để bù vào lương giờ. Nếu chủ quán nói "lương thấp nhưng tip nhiều", bạn vẫn có quyền đòi lương giờ bình thường không thấp hơn mức sàn.
Lương sản phẩm và lương khoán: chỗ dễ bị thiệt
Trả theo sản phẩm hợp pháp và phổ biến ở may mặc, giày da, chế biến thuỷ sản, lắp ráp. Điều kiện để so với mức sàn là người lao động làm đủ thời giờ bình thường và đạt định mức lao động. Vấn đề nằm ở định mức: nếu định mức đặt quá cao, phần lớn người làm không đạt, thì tiền sản phẩm quy đổi ra sẽ thấp hơn mức sàn mà doanh nghiệp vẫn lập luận rằng người lao động không hoàn thành định mức.
Bộ luật Lao động 2019 yêu cầu doanh nghiệp xây dựng định mức lao động, tham khảo ý kiến tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở nếu có, và áp thử trước khi ban hành chính thức. Một định mức hợp lý là định mức mà số đông người lao động làm đủ giờ bình thường có thể đạt được. Khi thấy đa số tổ chỉ đạt một phần định mức, đó là dấu hiệu định mức cần xem lại, không phải dấu hiệu cả tổ lười.
Lương khoán có rủi ro tương tự. Khoán một phần việc với một số tiền, nhưng nếu thời gian làm bình thường để xong phần việc đó dài hơn nhiều so với dự tính, thì tiền khoán quy ra giờ có thể dưới mức sàn. Khi nhận việc khoán, nên ước tính số giờ cần làm và tự quy đổi trước khi đồng ý.
Cả hai trường hợp, nếu nghi bị thiệt, việc đầu tiên là ghi lại số giờ thực làm và sản lượng mỗi ngày trong vài tuần. Không có số liệu thì khó trao đổi.
Người làm bán thời gian theo tháng thì sao
Mức tháng chỉ áp cho người làm đủ giờ. Mức sàn tháng gắn với điều kiện làm đủ thời giờ làm việc bình thường trong tháng. Người làm bán thời gian được trả cố định theo tháng không thể đem lương của mình so thẳng với mức tháng.
So theo tỷ lệ thời gian. Cách so hợp lý là quy đổi ra giờ: lấy lương tháng chia số giờ làm bình thường thực tế theo hợp đồng, rồi so với mức giờ. Hoặc so lương với mức tháng nhân tỷ lệ giờ làm so với giờ làm đủ.
Hợp đồng nên ghi rõ số giờ. Hợp đồng lao động không trọn thời gian nên ghi số giờ mỗi ngày hoặc mỗi tuần. Không ghi giờ thì về sau rất khó chứng minh lương có đạt mức sàn hay không.
Người lao động không trọn thời gian vẫn có đủ quyền cơ bản. Theo Bộ luật Lao động 2019, họ được hưởng lương, bình đẳng trong thực hiện quyền và nghĩa vụ với người làm trọn thời gian, và tham gia bảo hiểm theo quy định nếu thuộc diện.
Doanh nghiệp trả lương theo giờ cần làm gì mỗi đợt điều chỉnh
Với doanh nghiệp dùng nhiều lao động theo giờ như chuỗi bán lẻ, quán ăn, kho vận, việc đầu tiên khi có văn bản điều chỉnh là cập nhật đơn giá giờ thấp nhất trong hệ thống tính lương theo từng điểm làm việc. Mỗi điểm thuộc vùng nào thì đơn giá giờ thấp nhất ở đó phải bằng hoặc cao hơn mức giờ của vùng. Đơn giá giờ cho ca đêm, ca lễ tính theo tỷ lệ trên đơn giá này, nên sẽ tăng theo.
Việc thứ hai là rà các hình thức trả theo sản phẩm, khoán: định mức có còn hợp lý không, đơn giá sản phẩm quy ra giờ có còn trên mức sàn mới không. Nhiều doanh nghiệp quên bước này vì nghĩ lương sản phẩm "tự điều chỉnh theo năng suất". Thực tế đơn giá không đổi trong khi mức sàn tăng thì khoảng an toàn bị thu hẹp.
Việc thứ ba là thông báo cho người lao động bằng văn bản về đơn giá mới và ngày áp dụng, cập nhật vào quy chế trả lương và công khai tại nơi làm việc. Lao động theo giờ thường thay đổi nhiều, nên thông báo một lần không đủ; nên ghi đơn giá trong thư mời nhận việc hoặc hợp đồng của từng người.
Những cách tính sai hay gặp khi so lương giờ
Gộp giờ làm thêm vào để chia. Lấy tổng tiền cả tháng, kể cả tiền làm thêm, chia tổng giờ, ra một con số trung bình đẹp hơn thực tế. Cách đúng là tách riêng giờ bình thường và tiền của giờ bình thường.
Tính cả giờ nghỉ giữa ca vào giờ làm. Ngược lại, có nơi không tính những giờ người lao động phải có mặt chờ việc theo yêu cầu của chủ. Thời gian nào được tính là thời giờ làm việc thì Bộ luật Lao động 2019 và văn bản hướng dẫn có liệt kê; giờ chờ việc theo yêu cầu thường được tính, giờ nghỉ tự do thường không.
Trừ tiền đồng phục, tiền làm hỏng vào lương rồi mới so. Khoản khấu trừ là chuyện khác, có giới hạn và điều kiện riêng theo luật. Phép so với mức sàn dùng mức lương trả cho giờ làm, không dùng số tiền còn lại sau khấu trừ; nhưng nếu khấu trừ vượt giới hạn luật cho phép thì đó lại là một vi phạm riêng.
Dùng mức giờ của vùng nơi người lao động ở. Mức giờ áp theo nơi làm việc, giống mức tháng. Bạn ở vùng thấp nhưng làm ở cửa hàng thuộc vùng cao thì so với mức giờ vùng cao.
Dùng mức giờ của đợt cũ. Sau mỗi đợt điều chỉnh, đơn giá giờ cũ có thể không còn đạt. Kiểm ngày hiệu lực của văn bản và đối chiếu bảng lương từ tháng đó.
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên làm thêm không ký hợp đồng có được hưởng lương tối thiểu giờ không?
Nếu có việc làm, có trả lương, có sự quản lý của chủ thì đó là quan hệ lao động, và mức sàn vẫn áp. Hợp đồng dưới một tháng có thể giao kết bằng lời nói trong một số trường hợp. Nên giữ tin nhắn xếp ca, bảng giờ, sao kê nhận lương làm bằng chứng.
Tiền tip có được tính vào lương giờ để đạt mức tối thiểu không?
Không nên coi là được. Tiền tip là khách cho, không phải tiền lương do người sử dụng lao động trả theo công việc. Lương giờ bình thường do chủ trả phải tự đạt mức sàn, tip là khoản thêm.
Làm thử việc theo giờ có được trả thấp hơn mức giờ không?
Bộ luật Lao động 2019 cho phép lương thử việc do hai bên thoả thuận nhưng không thấp hơn một tỷ lệ nhất định của mức lương công việc đó. Việc lương thử việc có được thấp hơn mức sàn vùng hay không có nhiều cách hiểu; nên hỏi cơ quan quản lý lao động khi gặp trường hợp cụ thể.
Một ngày làm 10 tiếng nhưng hợp đồng ghi 8 tiếng thì so thế nào?
Hai giờ vượt là làm thêm giờ, phải trả theo mức cao hơn và không tính vào phép so với mức sàn. Phần so với mức sàn chỉ là lương của tám giờ bình thường. Làm thêm giờ còn bị giới hạn số giờ theo luật.
Lương sản phẩm thấp vì máy hỏng, thiếu nguyên liệu thì sao?
Thời gian ngừng việc do lỗi hoặc nguyên nhân từ phía người sử dụng lao động được trả lương theo quy định về ngừng việc trong Bộ luật Lao động 2019, không để người lao động chịu thay. Ghi lại thời gian ngừng và nguyên nhân để đối chiếu.
Mức giờ có áp cho người giúp việc gia đình theo giờ không?
Người giúp việc gia đình làm theo hợp đồng lao động là người lao động, nên áp mức sàn của vùng nơi làm việc. Người giúp việc theo giờ cho nhiều nhà, nhận việc qua ứng dụng, quan hệ có thể khác; nên hỏi rõ mình đang ký loại hợp đồng gì.