Khi mức lương cơ sở được điều chỉnh, lương và phần lớn phụ cấp của công chức, viên chức tăng cùng một tỷ lệ với mức tăng của lương cơ sở, vì chúng đều được tính bằng hệ số nhân với mức này. Cách tự tính nhanh nhất: cộng tất cả hệ số của bạn thành một tổng, nhân với chênh lệch giữa mức mới và mức cũ. Kết quả là phần tăng trước khi trừ bảo hiểm.
Tuy vậy, số thực nhận thường tăng ít hơn phép nhân đó, và nhiều người thấy tổng thu nhập không tăng như kỳ vọng. Bài giải thích vì sao, chỉ cách tính tiền truy lĩnh khi văn bản có hiệu lực hồi tố, và cách đọc một văn bản điều chỉnh. Bài không ghi mức lương cơ sở hay tỷ lệ tăng của bất kỳ đợt nào; con số dùng trong ví dụ là giả định, bạn thay bằng mức hiện hành.
Tự tính phần tăng trong năm bước
Bạn cần quyết định xếp lương gần nhất, phiếu lương tháng trước và văn bản điều chỉnh:
- Liệt kê các dòng trên phiếu lương, quy mỗi dòng về hệ số: lương theo ngạch bậc, chức vụ, vượt khung, các phụ cấp tính theo hệ số, các phụ cấp phần trăm đã nhân ra hệ số.
- Cộng lại thành tổng hệ số. Với phần lớn người hưởng lương theo hệ số, tổng này không đổi khi lương cơ sở đổi.
- Lấy mức lương cơ sở mới trừ mức cũ, theo văn bản chính thức.
- Nhân tổng hệ số với khoản chênh: đó là phần tăng trước khi trừ bảo hiểm.
- Tính phần bảo hiểm tăng theo bằng tỷ lệ đóng hiện hành nhân với phần tăng của tiền lương làm căn cứ đóng, rồi trừ ra để có phần thực nhận tăng thêm trước thuế.
Ví dụ giả định: tổng hệ số 4,00, mức lương cơ sở giả định tăng từ 2.000.000 đồng lên 2.200.000 đồng, chênh 200.000 đồng. Phần tăng trước khi trừ là 800.000 đồng. Nếu tiền lương làm căn cứ đóng ứng với hệ số 3,40 và tỷ lệ đóng giả định 10 phần trăm, phần bảo hiểm tăng thêm là 68.000 đồng, thực nhận tăng khoảng 732.000 đồng. Các con số không phải mức thật.
Vì sao thực nhận tăng ít hơn phép nhân
Lý do thứ nhất là bảo hiểm. Phần lớn lương và một số phụ cấp nằm trong tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và với viên chức là cả bảo hiểm thất nghiệp. Tiền lương này tăng thì khoản trừ tăng theo. Đổi lại, bạn đóng nhiều hơn thì quyền lợi bảo hiểm sau này cũng dựa trên nền cao hơn.
Lý do thứ hai là thuế thu nhập cá nhân. Với người có thu nhập gần ngưỡng chịu thuế, phần tăng có thể đẩy một phần thu nhập vào diện phải nộp, hoặc lên bậc thuế cao hơn. Khoản này tuỳ hoàn cảnh từng người, số người phụ thuộc và các khoản giảm trừ.
Lý do thứ ba ít người để ý: thu nhập tăng thêm ở một số đơn vị có thể thay đổi. Theo cơ chế tài chính, khi tăng lương, đơn vị sự nghiệp và cơ quan có nguồn thu thường phải dành một phần nguồn tiết kiệm hoặc nguồn thu để bảo đảm phần lương tăng thêm. Phần còn lại để chi thu nhập tăng thêm có thể co lại. Khi đó tổng thu nhập thực tế tăng ít hơn phần lương tăng, dù phiếu lương phần hệ số vẫn đúng.
Lý do cuối cùng là các khoản không gắn với lương cơ sở: tiền hỗ trợ theo quyết định riêng của địa phương bằng một số tiền cố định, tiền làm thêm giờ, công tác phí. Những khoản này không tự tăng theo đợt điều chỉnh.
Ví dụ giả định: ba người cùng cơ quan, ba mức tăng
Cùng một đợt điều chỉnh, cùng một tỷ lệ tăng lương cơ sở, nhưng số tiền tăng của mỗi người khác nhau vì tổng hệ số khác nhau. Ví dụ giả định ở một phường thuộc Đà Nẵng, mức lương cơ sở giả định tăng thêm 200.000 đồng:
| Người | Tổng hệ số giả định | Phần tăng trước khi trừ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Nhân viên văn thư mới tuyển | 2,10 | 420.000 đồng | Đang ở bậc đầu, chưa có phụ cấp |
| Chuyên viên giữa sự nghiệp | 3,66 | 732.000 đồng | Đã lên vài bậc |
| Phó chủ tịch phường lâu năm | 5,80 | 1.160.000 đồng | Có phụ cấp chức vụ và vượt khung |
Tỷ lệ tăng của cả ba người bằng nhau, đúng bằng tỷ lệ tăng của lương cơ sở, nhưng số tiền tuyệt đối chênh nhau gần ba lần. Đây là lý do trong cùng một cơ quan, mỗi người kể một con số "tăng lương" khác nhau mà không ai sai. Khi nghe ai đó nói "đợt này tăng được bao nhiêu", bạn hiểu rằng con số đó chỉ đúng cho tổng hệ số của chính họ.
Cũng từ bảng này, nếu muốn ước nhanh mà không cần liệt kê từng dòng, bạn chia tổng thu nhập theo hệ số tháng trước cho mức lương cơ sở cũ để ra tổng hệ số, rồi nhân với khoản chênh. Cách này chỉ đúng khi tháng trước không có khoản nào ngoài hệ số như làm thêm giờ hay truy lĩnh; nếu có, bạn loại các khoản đó ra trước khi chia.
Tiền truy lĩnh: khi văn bản có hiệu lực từ tháng đã qua
Văn bản điều chỉnh lương cơ sở thường ghi rõ mức mới áp dụng từ ngày nào. Nếu cơ quan chưa kịp chi theo mức mới ở những tháng đầu, chẳng hạn vì chờ hướng dẫn hoặc chờ kinh phí, phần chênh của những tháng đó sẽ được truy trả sau. Tiền không mất, chỉ đến muộn.
Cách kiểm: lấy phần tăng mỗi tháng đã tính ở trên, nhân với số tháng từ ngày có hiệu lực tới tháng đầu tiên bạn nhận lương theo mức mới. Kết quả là số tiền truy lĩnh trước khi trừ bảo hiểm truy đóng. Nếu trong giai đoạn đó bạn có thay đổi khác như nâng bậc, bổ nhiệm, nghỉ không lương, thì phải tính riêng từng tháng theo tổng hệ số của tháng ấy.
Khi tiền truy lĩnh về, thường là một khoản gộp, kèm một bảng kê. Bạn xin bảng kê đó, so sánh từng tháng với con số tự tính. Nếu lệch vài nghìn đồng do làm tròn thì bình thường; lệch đáng kể thì hỏi tài vụ cách tính, mang theo bảng của mình. Bạn cũng nên kiểm sau một vài tháng xem tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm trên VssID đã được cập nhật cho cả những tháng truy lĩnh chưa.
Đọc văn bản điều chỉnh: năm điều cần tìm
Tin tức về tăng lương thường chỉ nêu con số. Khi đọc văn bản gốc, bạn tìm đủ năm điều sau để biết mình có thuộc diện và tính đúng không:
- Mức lương cơ sở mới và mức đang áp dụng trước đó, để tính chênh lệch.
- Ngày có hiệu lực của mức mới, để biết có truy lĩnh hay không và bao nhiêu tháng.
- Đối tượng áp dụng: công chức, viên chức, người làm hợp đồng, lực lượng vũ trang, người hưởng phụ cấp theo lương cơ sở ở xã, thôn, tổ dân phố.
- Các khoản khác tính theo lương cơ sở có đổi cùng lúc không, như mức đóng bảo hiểm y tế của một số nhóm, một số khoản trợ cấp, mức hưởng tính theo lương cơ sở.
- Nguồn kinh phí: cơ quan, đơn vị phải dùng nguồn nào để chi phần tăng, vì điều đó ảnh hưởng tới thu nhập tăng thêm.
Ngoài năm điều trên, bạn nên chú ý những văn bản nói tới việc chuyển sang cách tính mới trong khuôn khổ cải cách tiền lương. Một số giai đoạn có đề cập "mức tham chiếu" thay cho lương cơ sở; khi đó cách tính bằng hệ số trong bài có thể cần đọc lại theo văn bản mới.
Khoản nào tăng, khoản nào không khi lương cơ sở đổi
Bảng tóm tắt nhanh cho người hưởng lương theo hệ số trong cơ quan nhà nước:
| Khoản trên phiếu lương | Có tăng theo lương cơ sở không | Ghi chú |
|---|---|---|
| Lương theo ngạch bậc | Có, cùng tỷ lệ | Hệ số giữ nguyên |
| Phụ cấp chức vụ, khu vực, trách nhiệm, độc hại | Có, cùng tỷ lệ | Hệ số riêng giữ nguyên |
| Phụ cấp vượt khung, ưu đãi nghề, thâm niên nghề | Có, cùng tỷ lệ | Tỷ lệ phần trăm giữ nguyên, nền lương tăng |
| Khoản trừ bảo hiểm | Có | Vì tiền lương làm căn cứ đóng tăng |
| Thu nhập tăng thêm | Không theo công thức | Tuỳ nguồn và quy chế chi tiêu nội bộ |
| Khoản hỗ trợ bằng số tiền cố định | Không tự tăng | Chỉ đổi khi có quyết định riêng |
| Thuế thu nhập cá nhân | Có thể tăng | Tuỳ tổng thu nhập và giảm trừ |
Đọc bảng, bạn thấy phần tăng được bảo đảm là phần nằm trên phiếu lương theo hệ số. Phần còn lại của tổng thu nhập phụ thuộc đơn vị, nên so sánh "tăng lương" giữa hai cơ quan thường không đem lại kết luận gì.
Cảnh giác với tin đồn và lừa đảo quanh mỗi đợt tăng
Tin cũ đăng lại. Mỗi đợt có tin điều chỉnh, các bài viết cũ về những đợt trước được chia sẻ lại như tin mới. Luôn kiểm ngày ban hành và ngày hiệu lực của văn bản trước khi tính.
Bảng lương tự chế. Trên mạng có nhiều bảng "lương mới" do người dùng tự lập, có khi nhân sai hoặc dùng mức chưa được ban hành. Con số đáng tin là con số bạn tự nhân từ hệ số của mình và văn bản chính thức.
Lời mời cập nhật hồ sơ để nhận lương mới. Không có thủ tục nào bắt công chức, viên chức tự khai báo với bên ngoài để được tăng lương. Ai gọi điện, nhắn tin, gửi đường dẫn đề nghị cài ứng dụng hay cung cấp mã xác thực "để nhận tiền tăng lương" đều là dấu hiệu lừa đảo. Bạn dừng lại, không bấm, không cung cấp thông tin, và báo cho cơ quan.
Người nhà lớn tuổi. Cha mẹ đã nghỉ hưu cũng thường bị nhắm tới với chiêu tương tự về lương hưu. Nhắc họ quy tắc giống trên: mọi điều chỉnh do cơ quan tự làm.
Câu hỏi thường gặp
Lương cơ sở tăng thì người đang tập sự có được tăng không?
Có. Người tập sự hưởng một tỷ lệ của lương bậc 1, mà lương bậc 1 bằng hệ số nhân lương cơ sở, nên khi lương cơ sở tăng thì số tiền tập sự cũng tăng cùng tỷ lệ.
Cán bộ không chuyên trách ở xã, thôn có được tăng theo không?
Nhiều khoản phụ cấp cho người hoạt động không chuyên trách được quy định theo lương cơ sở hoặc khoán quỹ theo lương cơ sở, nên thường thay đổi khi lương cơ sở đổi. Cách phân bổ cụ thể do địa phương quyết định, bạn hỏi UBND xã, phường nơi mình làm việc.
Đang nghỉ thai sản có được hưởng lương cơ sở mới không?
Trợ cấp thai sản do quỹ bảo hiểm xã hội chi, tính theo tiền lương đã đóng trước khi nghỉ, nên không tự tăng theo lương cơ sở. Có khoản trợ cấp một lần khi sinh con tính theo lương cơ sở thì áp mức tại thời điểm sinh. Bạn hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội cơ sở để biết chi tiết.
Lương cơ sở tăng thì lương hưu có tăng không?
Lương hưu không tính bằng hệ số nhân lương cơ sở nên không tự tăng theo. Lương hưu được điều chỉnh theo văn bản riêng, có thể cùng thời điểm với đợt tăng lương cơ sở nhưng theo cơ chế khác. Bạn xem chuyên mục điều chỉnh lương hưu trên Điều Chỉnh.
Có cần làm đơn để được truy lĩnh không?
Không. Cơ quan tự tính và chi trả phần truy lĩnh theo văn bản. Bạn chỉ cần kiểm lại số tiền nhận được; nếu thấy thiếu, hỏi bộ phận tài vụ và đề nghị xem bảng kê.