DieuChinh.comĐiều Chỉnh
Mức đóng bảo hiểm khi lương đổi

Đóng bảo hiểm thấp hơn lương thực tế: thiệt gì khi ốm, khi sinh con, khi về hưu

Hợp đồng ghi lương thấp để giảm phần đóng bảo hiểm: hệ quả cụ thể với tiền ốm đau, thai sản, trợ cấp thất nghiệp, lương hưu và cách người lao động tự kiểm.

Pregnant woman in Can Tho sitting on a plastic chair at a social insurance office waiting area, folder of papers on lap, seen from behind, soft fluorescent light

Đóng bảo hiểm trên mức lương thấp hơn lương thực tế giúp cả người lao động lẫn doanh nghiệp đỡ một khoản mỗi tháng, nhưng mọi khoản hưởng sau này, từ tiền nghỉ ốm, tiền thai sản, trợ cấp thất nghiệp đến lương hưu, đều tính trên con số thấp đó. Khoản tiết kiệm nhỏ hôm nay vì vậy đổi lấy khoản thiếu hụt lớn đúng lúc bạn ít khả năng tự xoay xở nhất.

Bài viết đi qua từng chế độ để thấy hệ quả cụ thể bằng ví dụ giả định, phân biệt trường hợp hợp pháp với trường hợp đóng không đúng mức, và gợi ý cách trao đổi với công ty. Bài không tư vấn vụ việc cụ thể; nếu đang có tranh chấp, bạn nên hỏi luật sư, chẳng hạn qua dịch vụ hỏi đáp pháp lý trên AI Cố Vấn.

Hai trường hợp nhìn giống nhau nhưng khác hẳn về pháp lý

Trường hợp thứ nhất: hợp đồng ghi mức lương thấp, phần còn lại của thu nhập là các khoản phúc lợi thật sự đứng ngoài rổ đóng, như hỗ trợ ăn ca, hỗ trợ đi lại có điều kiện, thưởng theo kết quả. Cách làm này hợp pháp. Bạn vẫn thiệt về quyền lợi so với việc đưa nhiều hơn vào lương chính, nhưng không ai vi phạm.

Trường hợp thứ hai: thu nhập thật có một phần cố định trả đều mỗi tháng mà bản chất là lương, nhưng được ghi dưới tên hỗ trợ, hoặc trả ngoài sổ sách, hoặc hợp đồng ghi một số còn bảng lương thật ghi số khác. Đây là đóng không đúng mức. Khi bị kiểm tra, doanh nghiệp có thể phải truy đóng phần thiếu kèm tiền lãi và chịu xử lý theo quy định.

Ranh giới giữa hai trường hợp không phải lúc nào cũng rõ, và bài trước trong danh mục đã phân tích cách nhận diện. Điều quan trọng ở đây là dù rơi vào trường hợp nào, phép tính quyền lợi của bạn vẫn chỉ dùng tiền lương đã thực đóng. Cơ quan bảo hiểm không có cách nào tính theo lương thật nếu con số đó chưa từng được báo và đóng. Nói cách khác, mọi tranh luận về việc lương thật là bao nhiêu chỉ có ý nghĩa nếu nó dẫn tới việc truy đóng; còn khi chưa truy đóng, quyền lợi của bạn vẫn được tính trên phần đã nộp vào quỹ, không hơn một đồng.

Mỗi chế độ bám vào tiền lương đóng của giai đoạn nào

Bảng dưới tóm tắt nguyên tắc theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024 và quy định về bảo hiểm thất nghiệp. Tỷ lệ hưởng và số tháng cụ thể bạn tra văn bản hiện hành.

Chế độCăn cứ tính mức hưởngĐóng thấp ảnh hưởng thế nào
Ốm đauTiền lương đóng của tháng gần nhất trước khi nghỉTiền nhận mỗi ngày nghỉ thấp theo tỷ lệ
Thai sảnBình quân tiền lương đóng của một số tháng liền kề trước khi nghỉToàn bộ tiền nghỉ sinh con thấp tương ứng, khoản này thường kéo dài nhiều tháng
Tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệpCó phần tính theo tiền lương đóng của tháng liền kềPhần trợ cấp tính theo lương thấp đi
Trợ cấp thất nghiệpBình quân tiền lương đóng bảo hiểm thất nghiệp các tháng liền kề trước khi nghỉ việcMỗi tháng hưởng thấp hơn, đúng lúc mất thu nhập
Lương hưuBình quân tiền lương đóng cả quá trình, có điều chỉnh theo trượt giáBình quân thấp kéo dài suốt thời gian hưởng
Hưởng một lần, tử tuấtBình quân tiền lương đóngKhoản một lần cho bản thân hoặc thân nhân thấp đi

Có thể thấy, chế độ ngắn hạn bám vào vài tháng gần nhất, còn lương hưu bám vào cả quá trình. Vì vậy một giai đoạn đóng thấp ngay trước khi sinh con hay trước khi nghỉ việc gây thiệt rõ rệt nhất cho chế độ ngắn hạn, còn nhiều năm đóng thấp thì đè lên lương hưu.

Ví dụ giả định: chị D nghỉ sinh con

Ví dụ dùng số tròn, không phải mức thật, và giả định mức hưởng thai sản mỗi tháng bằng đúng bình quân tiền lương đóng để dễ so (tỷ lệ thật bạn tra văn bản hiện hành). Thu nhập thật của chị D là 15 triệu đồng mỗi tháng.

Cách đóngTiền lương đóngTiền thai sản mỗi tháng (giả định)Sáu tháng nghỉ sinh (giả định)
Đóng trên toàn bộ lương thật15 triệu đồng15 triệu đồng90 triệu đồng
Hợp đồng ghi 8 triệu, phần còn lại là hỗ trợ8 triệu đồng8 triệu đồng48 triệu đồng

Khoản chênh 42 triệu đồng trong ví dụ lớn hơn rất nhiều so với phần tiền đóng mà chị D "tiết kiệm" được trong một năm trước đó. Với lương hưu, phép so còn rõ hơn vì khoản thiếu lặp lại mỗi tháng trong hàng chục năm. Cách tính lương hưu chi tiết có trong danh mục tự tính lương hưu của trang.

Lương hưu: khoản thiệt dài nhất

Lương hưu được tính bằng tỷ lệ hưởng nhân với bình quân tiền lương đóng. Tỷ lệ hưởng phụ thuộc số năm đóng, còn bình quân phụ thuộc mức đã đóng qua từng năm, có điều chỉnh theo chỉ số giá để quy về thời giá. Nếu nhiều năm bạn đóng trên mức thấp hơn thu nhập thật, bình quân bị kéo xuống, và không có cách nào "đóng bù cho cao lên" sau khi đã nghỉ việc ở đơn vị đó.

Một điểm hay bị bỏ qua là mức lương hưu thấp nhất. Luật có cơ chế bảo đảm mức tối thiểu cho người đủ điều kiện, nhưng mức tối thiểu đó chỉ là sàn đỡ, không phải mức sống quen thuộc của người có thu nhập trung bình. Người đóng thấp nhiều năm có thể nhận lương hưu chỉ ngang sàn dù thu nhập thật khi đi làm cao hơn nhiều.

Khi có đợt điều chỉnh lương hưu, mức tăng thường tính theo phần trăm trên lương hưu đang hưởng. Lương hưu gốc thấp thì phần tăng cũng thấp. Cơ chế điều chỉnh này được giải thích ở danh mục lương hưu được điều chỉnh của trang.

Trợ cấp thất nghiệp và tiền nghỉ ốm: thiệt ngắn nhưng rơi đúng lúc khó

Lương hưu là chuyện xa, nên nhiều người lao động trẻ chấp nhận đóng thấp. Nhưng hai chế độ ngắn hạn lại đến bất ngờ hơn nhiều. Một đợt cắt giảm nhân sự, một lần nằm viện dài ngày hay một đợt con ốm phải nghỉ chăm, đều có thể xảy ra trong vài năm đầu đi làm.

Trợ cấp thất nghiệp tính theo một tỷ lệ của bình quân tiền lương đóng bảo hiểm thất nghiệp các tháng liền kề trước khi nghỉ việc, có giới hạn tối đa. Nếu tiền lương đóng chỉ bằng nửa thu nhập thật, mỗi tháng trợ cấp cũng chỉ bằng nửa so với khi đóng đủ, trong khi tiền thuê nhà, tiền học của con không giảm theo. Thủ tục hưởng trợ cấp thất nghiệp và điều kiện được hưởng có ở các trang chuyên về quyền lợi khi nghỉ việc; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng mức hưởng do mức đóng quyết định.

Tiền nghỉ ốm cũng vậy: mỗi ngày nghỉ được trả theo một tỷ lệ của tiền lương đóng tháng gần nhất. Với người có rổ đóng thấp, một đợt nghỉ ốm dài làm thu nhập tháng đó tụt mạnh. Ví dụ giả định, người có thu nhập thật 12 triệu đồng nhưng tiền lương đóng 6 triệu đồng, nghỉ ốm nửa tháng sẽ nhận phần trợ cấp tính trên 6 triệu chứ không phải 12 triệu. Khoảng trống này thường phải bù bằng tiền tiết kiệm hoặc vay mượn người thân.

Người lao động nên làm gì

Bạn không cần đối đầu với công ty để bảo vệ quyền lợi. Trình tự dưới đây đi từ nhẹ tới nặng, và phần lớn trường hợp dừng ở hai bước đầu.

  1. Kiểm tiền lương đóng của mình trên VssID và so với hợp đồng, phụ lục, phiếu lương.
  2. Liệt kê các khoản trả đều mỗi tháng nhưng không được tính đóng, ghi số tiền và tên gọi.
  3. Trao đổi với phòng nhân sự bằng văn bản ngắn, hỏi căn cứ xếp từng khoản ra ngoài rổ đóng; đề nghị đưa khoản cố định vào lương chính khi ký phụ lục tiếp theo.
  4. Nếu được trả lời không thoả đáng và bạn tin rằng đơn vị đóng không đúng mức, hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội cơ sở nơi đơn vị tham gia hoặc thanh tra lao động.
  5. Khi tranh chấp đã phát sinh, như bị nghỉ việc và tranh cãi về trợ cấp, nên hỏi luật sư trước khi gửi đơn để biết mình cần giữ chứng cứ gì.

Giữ bản sao hợp đồng, phụ lục, phiếu lương và sao kê tài khoản nhận lương. Đây là chứng cứ quan trọng nhất nếu sau này cần chứng minh thu nhập thật, đặc biệt khi phần chênh được trả bằng tiền mặt hoặc qua một tài khoản khác.

Góc nhìn từ phía doanh nghiệp nhỏ

Nhiều chủ cơ sở nhỏ ghi lương thấp không phải vì muốn chiếm phần của người lao động mà vì dòng tiền eo hẹp. Họ cần hiểu rằng khoản tiết kiệm này có rủi ro: khi bị kiểm tra, phải truy đóng cả phần của mình lẫn phần của người lao động cho nhiều tháng, kèm lãi; người lao động nghỉ sinh hay nghỉ việc có thể khiếu nại; và uy tín với đội ngũ bị ảnh hưởng.

Cũng nên tính đến chuyện giữ người. Người lao động ngày nay mở VssID là thấy ngay tiền lương đóng của mình, và một người sắp sinh con hay sắp đến tuổi nghỉ hưu sẽ so con số đó với thu nhập thật. Khoảng chênh lớn thường là lý do để họ tìm nơi khác, và chi phí tuyển, đào tạo người mới thường cao hơn khoản bảo hiểm đã tiết kiệm.

Một cách làm cân bằng hơn là xây thang bảng lương rõ ràng, đưa phần lương cố định vào rổ đóng, giữ các khoản thật sự biến động như thưởng doanh số ở ngoài. Mỗi khi có đợt tăng lương tối thiểu vùng, chủ cơ sở rà lại thang lương một lần, thay vì để từng người đối chiếu và thắc mắc.

Câu hỏi thường gặp

Công ty ghi lương trong hợp đồng thấp hơn lương thật có vi phạm không?

Nếu phần chênh là phúc lợi thật sự đứng ngoài rổ đóng thì không vi phạm. Nếu phần chênh là khoản trả đều mỗi tháng mà bản chất là lương, hoặc trả ngoài sổ sách, thì có thể bị coi là đóng không đúng mức và phải truy đóng khi kiểm tra.

Đã nghỉ việc rồi có đòi công ty đóng bù theo lương thật được không?

Về nguyên tắc người lao động có quyền khiếu nại, tố cáo về việc đóng không đúng mức trong thời hạn luật định, nhưng việc chứng minh lương thật cần chứng cứ như phiếu lương, sao kê. Trường hợp cụ thể nên hỏi luật sư hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội cơ sở.

Tiền thai sản tính theo lương đóng của bao nhiêu tháng?

Tiền thai sản tính theo bình quân tiền lương đóng bảo hiểm xã hội của một số tháng liền kề trước khi nghỉ sinh theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024. Số tháng và tỷ lệ cụ thể bạn tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội.

Có thể xin công ty đóng cao hơn lương thật để sau này hưởng nhiều hơn không?

Không nên và không đúng quy định. Tiền lương làm căn cứ đóng phải phản ánh mức lương, phụ cấp thật theo hợp đồng. Muốn có thêm nguồn cho tuổi già ngoài lương hưu bắt buộc, bạn tìm hiểu các hình thức hợp pháp khác và cân nhắc kỹ theo hoàn cảnh.

Đóng thấp nhiều năm thì khi điều chỉnh lương hưu có được bù không?

Không. Điều chỉnh lương hưu thường tính theo phần trăm trên lương hưu đang hưởng, nên lương hưu gốc thấp thì phần tăng cũng thấp. Phần bình quân tiền lương đóng đã thấp trong quá khứ không được nâng lên nhờ các đợt điều chỉnh.

Làm sao biết thu nhập nào của mình đang không được đóng bảo hiểm?

So từng dòng trên phiếu lương với tiền lương đóng hiện trên VssID. Phần chênh chính là các khoản đang đứng ngoài rổ đóng. Sau đó đối chiếu từng khoản với danh sách khoản không tính đóng trong văn bản hướng dẫn hiện hành để xem có hợp lý không.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138