DieuChinh.comĐiều Chỉnh
Mức đóng bảo hiểm khi lương đổi

Tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội: khoản nào tính, khoản nào không

Lương, phụ cấp, khoản bổ sung, tiền thưởng, tiền ăn ca: khoản nào cộng vào tiền lương đóng BHXH, khoản nào đứng ngoài và vì sao điều đó quyết định quyền lợi.

Young factory worker in Bac Ninh sitting on a bench outside the workshop at lunch break, holding a blank pay slip, face turned away, warm afternoon light

Tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội không phải tổng số tiền bạn nhận về mỗi tháng, mà là phần lương được pháp luật gom vào một "rổ" riêng: mức lương theo công việc hoặc chức danh, các khoản phụ cấp lương và những khoản bổ sung trả đều đặn mỗi kỳ. Những gì nằm ngoài rổ đó, như nhiều loại tiền thưởng hay tiền hỗ trợ đời sống, không làm tăng phần đóng và cũng không làm tăng phần hưởng.

Câu hỏi "khoản nào tính, khoản nào không" nghe như chuyện kế toán, nhưng nó trực tiếp quyết định tiền thai sản, tiền ốm đau, trợ cấp thất nghiệp và lương hưu sau này của bạn. Mỗi lần lương được điều chỉnh, rổ này cũng đổi theo. Bài viết giải thích nguyên tắc theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, cách tự phân loại các dòng trên phiếu lương và những tình huống hay gây tranh cãi giữa người lao động với phòng nhân sự.

Ba thành phần của tiền lương đóng bảo hiểm

Luật Bảo hiểm xã hội 2024 mô tả tiền lương tháng làm căn cứ đóng của người làm theo hợp đồng lao động gồm ba phần. Phần thứ nhất là mức lương theo công việc hoặc chức danh, tức con số ghi trong hợp đồng hay trong thang bảng lương của doanh nghiệp. Phần thứ hai là phụ cấp lương, loại tiền bù cho điều kiện lao động, tính chất phức tạp của công việc, điều kiện sinh hoạt hay mức độ thu hút lao động mà mức lương chưa tính đủ. Phần thứ ba là các khoản bổ sung khác được thoả thuận trả thường xuyên, ổn định trong mỗi kỳ trả lương.

Điểm mấu chốt nằm ở chữ "thường xuyên, ổn định" và ở việc khoản đó có gắn với công việc hay không. Một khoản cố định tháng nào cũng có, ghi rõ số tiền trong hợp đồng hoặc quy chế, trả cùng lúc với lương, thì rất khó lập luận rằng nó đứng ngoài rổ. Ngược lại, một khoản phụ thuộc vào kết quả kinh doanh của cả công ty, lúc có lúc không, thì thường được xếp ra ngoài.

Với cán bộ, công chức, viên chức và người hưởng lương theo hệ số, cách tính khác: tiền lương đóng gồm lương theo ngạch, bậc, cấp bậc và các khoản phụ cấp chức vụ, thâm niên vượt khung, thâm niên nghề (nếu có), tất cả quy ra tiền dựa trên lương cơ sở. Vì vậy mỗi khi lương cơ sở được điều chỉnh, tiền lương đóng của nhóm này tự đổi theo mà không cần ký lại giấy tờ gì. Danh mục phụ cấp cụ thể của từng ngành nằm trong văn bản riêng, bạn tra tại bộ phận tổ chức của cơ quan.

Phân loại các dòng thường gặp trên phiếu lương

Bảng dưới đây là cách phân loại theo nguyên tắc chung. Tên gọi trên phiếu lương mỗi nơi một khác, nên điều quyết định là bản chất của khoản tiền chứ không phải cái tên. Danh sách các khoản không tính đóng được quy định chi tiết trong văn bản hướng dẫn, bạn nên đối chiếu bản hiện hành.

Dòng trên phiếu lươngThường xếp vàoLý do
Lương cơ bản, lương chức danh ghi trong hợp đồngCó tính đóngLà mức lương theo công việc
Phụ cấp trách nhiệm, phụ cấp độc hại, phụ cấp khu vực, phụ cấp thâm niênCó tính đóngLà phụ cấp lương gắn với công việc
Khoản hỗ trợ cố định ghi rõ số tiền, trả mỗi tháng cùng lươngThường có tính đóngThoả mãn điều kiện thường xuyên, ổn định
Thưởng theo kết quả kinh doanh, thưởng sáng kiến, thưởng dịp lễThường không tínhKhông cố định, phụ thuộc kết quả
Tiền ăn giữa ca, hỗ trợ đi lại, điện thoại, nhà ở, gửi trẻThường không tínhLà khoản hỗ trợ đời sống, không gắn trực tiếp với công việc
Hỗ trợ khi người thân mất, cưới hỏi, sinh nhật, ốm đauKhông tínhLà khoản phúc lợi, có tính chất một lần
Tiền làm thêm giờKhông tính vào tiền lương đóngTrả theo giờ làm thực tế, không cố định mỗi kỳ

Có những khoản nằm ở vùng xám. Ví dụ, một khoản gọi là "hỗ trợ xăng xe" nhưng thực chất trả đều cho mọi người với cùng số tiền bất kể ai đi xa hay gần, có khi lại bị cơ quan bảo hiểm xem là khoản bổ sung trả thường xuyên. Khi gặp vùng xám, câu hỏi nên đặt ra là: khoản này có điều kiện gì để được nhận, và nếu điều kiện không xảy ra thì có bị cắt không.

Vì sao rổ tiền lương đóng ảnh hưởng tới quyền lợi của bạn

Ốm đau và thai sản tính từ tiền lương đóng. Khi nghỉ ốm hay nghỉ sinh con, khoản bạn được trả tính dựa trên tiền lương đã đóng của các tháng gần nhất, không dựa trên tổng thu nhập thực nhận. Nếu rổ đóng nhỏ hơn thu nhập thật nhiều, số tiền nhận khi nghỉ sẽ thấp hơn mức sống quen thuộc.

Trợ cấp thất nghiệp dựa trên bình quân tiền lương đóng bảo hiểm thất nghiệp. Mức hưởng được tính theo một tỷ lệ của bình quân tiền lương đóng các tháng liền kề trước khi nghỉ việc. Rổ nhỏ thì trợ cấp nhỏ theo, đúng vào lúc bạn cần tiền nhất.

Lương hưu dựa trên bình quân tiền lương đóng cả quá trình. Đây là khoản dài hạn nhất. Mỗi tháng đóng trên rổ thấp sẽ kéo bình quân xuống, và hệ quả kéo dài suốt những năm hưởng lương hưu. Cách tính chi tiết có ở danh mục tự tính lương hưu của trang.

Phần đóng của bạn cũng tăng khi rổ lớn hơn. Mặt trái là tiền khấu trừ trên phiếu lương cao hơn. Nhiều người thấy lương thực nhận giảm đi một chút sau khi khoản hỗ trợ được đưa vào rổ đóng và không hài lòng. Nên nhìn cả hai phía: tiền khấu trừ hôm nay đổi lấy mức hưởng cao hơn khi ốm, khi sinh con, khi mất việc và khi về già.

Tự kiểm rổ tiền lương đóng của mình trong mười phút

Bạn không cần là kế toán để làm phép kiểm này. Chuẩn bị hợp đồng lao động, các phụ lục điều chỉnh lương, phiếu lương ba tháng gần nhất và ứng dụng VssID đã đăng nhập.

  1. Lấy phiếu lương một tháng bình thường, không có thưởng lễ hay làm thêm nhiều, liệt kê từng dòng tiền và số tiền tương ứng.
  2. Đánh dấu các dòng là lương theo chức danh và phụ cấp lương có trong hợp đồng hoặc phụ lục. Cộng các dòng này lại.
  3. Xem các dòng còn lại: dòng nào tháng nào cũng có với số tiền cố định, gắn với việc bạn làm, đánh dấu riêng để hỏi.
  4. Mở VssID, vào phần quá trình tham gia, xem mức tiền lương đóng của tháng tương ứng.
  5. So hai con số. Nếu mức trên VssID bằng tổng các dòng đã đánh dấu ở bước hai, rổ đang được tính theo hợp đồng. Nếu thấp hơn rõ rệt, ghi lại chênh lệch.
  6. Mang câu hỏi cụ thể tới phòng nhân sự: khoản nào đang không đưa vào rổ đóng và căn cứ là gì.

Phép kiểm này nên làm lại mỗi lần lương thay đổi, vì phụ lục tăng lương đôi khi chỉ nâng một khoản hỗ trợ đứng ngoài rổ mà giữ nguyên mức lương chính. Khi đó thu nhập tăng nhưng tiền lương đóng không đổi, và bạn chỉ phát hiện ra khi cần dùng đến quyền lợi.

Khi doanh nghiệp tách lương thành nhiều khoản nhỏ

Một cách làm khá phổ biến là ghi mức lương trong hợp đồng thấp, rồi bù phần còn lại bằng nhiều khoản mang tên hỗ trợ: hỗ trợ chuyên cần, hỗ trợ nhà ở, hỗ trợ trang phục. Tổng thu nhập không đổi, nhưng phần làm căn cứ đóng giảm, nên cả người lao động lẫn doanh nghiệp đều đóng ít hơn. Người lao động ít khi phản đối vì thấy thực nhận cao hơn.

Cần phân biệt hai trường hợp. Có những khoản hỗ trợ thật sự là phúc lợi, có điều kiện riêng và được pháp luật cho phép đứng ngoài rổ. Cũng có những khoản chỉ đổi tên mà bản chất vẫn là lương: trả đều, cố định, ai cũng nhận như nhau, không có điều kiện gì ngoài việc đi làm. Cơ quan bảo hiểm và thanh tra lao động khi kiểm tra sẽ nhìn vào bản chất, và nếu kết luận khoản đó phải tính đóng, doanh nghiệp sẽ phải truy đóng phần thiếu.

Với người lao động, nên biết mình đang chấp nhận đánh đổi gì. Nếu bạn đang chuẩn bị sinh con, hoặc làm ở ngành có nguy cơ mất việc theo chu kỳ, một rổ đóng thấp sẽ cho bạn khoản trợ cấp thấp đúng vào lúc cần. Khi đàm phán lương với công ty, có thể đề nghị đưa một phần khoản hỗ trợ cố định vào mức lương chính trong phụ lục hợp đồng. Chuyện trao đổi tăng lương với chủ được bàn kỹ hơn ở danh mục điều chỉnh lương trong doanh nghiệp.

Rổ đóng thay đổi thế nào qua mỗi đợt điều chỉnh lương

Có ba kiểu thay đổi bạn sẽ gặp trong quá trình đi làm. Kiểu thứ nhất là tăng lương theo quy chế của doanh nghiệp, được ghi bằng phụ lục hợp đồng; tiền lương đóng tăng theo từ tháng lương mới có hiệu lực, nếu phần tăng nằm ở lương chính hoặc phụ cấp. Kiểu thứ hai là khi lương tối thiểu vùng tăng, doanh nghiệp phải nâng mức lương của những người đang ở sát mức sàn, và rổ đóng của họ tăng theo. Kiểu thứ ba áp dụng cho khu vực hưởng lương theo hệ số: khi lương cơ sở tăng, cả lương lẫn phụ cấp quy ra tiền đều tăng, rổ đóng tăng tự động.

Trong cả ba trường hợp, việc đóng theo mức mới không xảy ra một cách thần kỳ. Doanh nghiệp hoặc đơn vị phải báo điều chỉnh mức đóng với cơ quan bảo hiểm xã hội. Nếu khâu này chậm, VssID của bạn vẫn hiện mức cũ, và về sau đơn vị phải truy đóng phần chênh. Cách đọc từng dòng thay đổi trên VssID được trình bày trong bài riêng của danh mục này.

Một lưu ý về giới hạn: rổ đóng có mức sàn và mức trần. Người có thu nhập rất cao chỉ đóng tới mức trần dù lương thật cao hơn nhiều, nên phần vượt trần không làm tăng quyền lợi. Mức trần gắn với lương cơ sở hoặc mức tham chiếu, nên khi các mức này được điều chỉnh, trần cũng dịch chuyển. Cơ chế sàn và trần có bài giải thích riêng ngay trong danh mục.

Những tình huống hay gây tranh cãi

Phụ cấp chuyên cần. Nếu khoản này chỉ bị cắt khi bạn nghỉ không phép, và tháng nào đi làm đủ cũng nhận cùng số tiền, nhiều nơi đưa vào rổ đóng. Nếu nó thay đổi theo số ngày công hoặc theo chấm điểm, thường được xếp ngoài. Không có một câu trả lời chung cho mọi doanh nghiệp, cần xem quy chế cụ thể.

Lương khoán và lương sản phẩm. Người hưởng lương theo sản phẩm hay khoán vẫn phải có mức lương làm căn cứ đóng ghi trong hợp đồng. Con số này thường là mức lương theo công việc đã thoả thuận, không phải số tiền dao động hằng tháng theo sản lượng.

Người làm việc không trọn thời gian. Luật Bảo hiểm xã hội 2024 mở rộng diện tham gia bắt buộc tới một số người làm không trọn thời gian có thu nhập từ một mức nhất định trở lên. Mức cụ thể và cách xác định do văn bản hướng dẫn quy định, bạn tra lại khi rơi vào trường hợp này.

Lương trả bằng ngoại tệ. Tiền lương đóng phải quy đổi ra đồng Việt Nam theo tỷ giá do quy định hướng dẫn xác định. Khi tỷ giá thay đổi, mức đóng có thể đổi theo dù lương ngoại tệ không đổi.

Câu hỏi thường gặp

Tiền làm thêm giờ có được tính vào tiền lương đóng bảo hiểm xã hội không?

Theo nguyên tắc chung, tiền làm thêm giờ không được tính vào tiền lương làm căn cứ đóng vì nó trả theo số giờ làm thực tế và không cố định mỗi kỳ. Vì vậy tháng làm thêm nhiều thì thu nhập tăng nhưng phần đóng bảo hiểm không tăng theo.

Phiếu lương ghi khoản hỗ trợ cố định mỗi tháng thì có phải đóng bảo hiểm không?

Nếu khoản hỗ trợ có số tiền cụ thể, trả đều đặn cùng kỳ lương và không kèm điều kiện riêng nào, nhiều khả năng nó thuộc nhóm khoản bổ sung trả thường xuyên và phải tính đóng. Bạn nên đối chiếu với danh sách khoản không tính đóng trong văn bản hướng dẫn hiện hành.

Tiền thưởng Tết có làm tăng mức đóng bảo hiểm không?

Thưởng Tết, thưởng theo kết quả kinh doanh và thưởng sáng kiến thường không được tính vào tiền lương đóng vì không cố định và phụ thuộc kết quả. Do đó tiền thưởng không làm thay đổi khoản khấu trừ bảo hiểm trên phiếu lương của tháng nhận thưởng.

Đóng bảo hiểm trên mức lương thấp có lợi cho người lao động không?

Lợi trước mắt là tiền khấu trừ hằng tháng ít hơn. Bù lại, các khoản hưởng khi ốm đau, sinh con, mất việc và về hưu đều tính từ tiền lương đóng, nên sẽ thấp hơn tương ứng. Đây là đánh đổi mỗi người cần cân nhắc theo hoàn cảnh của mình.

Làm sao biết công ty đang đóng bảo hiểm trên mức lương nào?

Cách nhanh nhất là mở ứng dụng VssID, vào mục quá trình tham gia để xem tiền lương đóng từng giai đoạn. Bạn cũng có thể đề nghị phòng nhân sự cho xem tờ khai điều chỉnh hoặc hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội cơ sở nơi đơn vị tham gia.

Khi lương cơ sở tăng, người làm doanh nghiệp tư nhân có được tăng mức đóng không?

Người làm ở doanh nghiệp hưởng lương theo hợp đồng nên lương cơ sở tăng không tự làm tăng tiền lương đóng của họ. Tuy vậy, mức trần đóng gắn với lương cơ sở hoặc mức tham chiếu nên sẽ dịch chuyển, chỉ ảnh hưởng tới người có lương rất cao.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138