Lương tối thiểu vùng áp cho người làm việc theo hợp đồng lao động, ở bất kỳ người sử dụng lao động nào: doanh nghiệp, hợp tác xã, cơ quan, tổ chức, hộ kinh doanh, hộ gia đình hay cá nhân có thuê người. Nó không áp cho cán bộ, công chức, viên chức hưởng lương theo hệ số, và không áp cho quan hệ không phải lao động như hợp đồng dịch vụ, cộng tác viên làm độc lập.
Ranh giới nằm ở bản chất quan hệ, không nằm ở tên tờ giấy. Một hợp đồng ghi "cộng tác viên" nhưng thực chất có giờ giấc, có người giao việc và quản lý, trả lương đều đặn, có thể vẫn là hợp đồng lao động theo Bộ luật Lao động 2019. Bài này đi qua các nhóm hay gặp, chỉ ra nhóm nào chắc chắn được áp, nhóm nào không, và nhóm nào cần xem kỹ.
Điều kiện gốc: phải là quan hệ lao động
Bộ luật Lao động 2019 định nghĩa hợp đồng lao động là sự thoả thuận về việc làm có trả công, tiền lương, điều kiện lao động, quyền và nghĩa vụ của mỗi bên. Bộ luật nói thêm: nếu hai bên thoả thuận bằng tên gọi khác nhưng có nội dung thể hiện việc làm có trả công, tiền lương và sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên, thì vẫn coi là hợp đồng lao động. Đây là câu then chốt để xác định ai được áp mức sàn.
Ba dấu hiệu cần có cùng lúc: có việc làm cụ thể, có trả công hoặc tiền lương, có sự quản lý, điều hành, giám sát. Dấu hiệu thứ ba thể hiện qua giờ giấc do người thuê định, nơi làm do người thuê bố trí, người thuê phân việc hằng ngày, chấm công, kỷ luật. Khi đủ ba dấu hiệu, quan hệ là quan hệ lao động và mức sàn áp dụng, bất kể hợp đồng tên gì hay có văn bản hay không.
Ngược lại, khi một người tự quyết định cách làm, giờ làm, tự chịu chi phí, nhận tiền theo kết quả từng việc và có thể nhận việc của nhiều bên, quan hệ thường là dân sự, ví dụ hợp đồng dịch vụ, hợp đồng gia công. Mức sàn của Bộ luật Lao động không áp vào đây; quyền lợi do hợp đồng dân sự quyết định.
Nhóm được áp, nhóm không, nhóm cần xem kỹ
Bảng dưới phân theo bản chất quan hệ, ở mức nguyên tắc. Khi áp vào trường hợp cụ thể, cần xem hợp đồng và cách làm việc thực tế.
| Nhóm | Áp mức sàn? | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nhân viên doanh nghiệp làm theo hợp đồng lao động, xác định hoặc không xác định thời hạn | Có | Trường hợp điển hình |
| Người làm cho hộ kinh doanh, cửa hàng, quán ăn | Có | Hộ kinh doanh có thuê người là người sử dụng lao động |
| Người giúp việc gia đình làm theo hợp đồng | Có | Bộ luật Lao động 2019 có mục riêng về lao động là người giúp việc gia đình |
| Người làm thời vụ, hợp đồng ngắn | Có | Ngắn hạn không làm mất quyền được trả mức sàn |
| Người lao động nước ngoài làm việc tại Việt Nam theo hợp đồng lao động | Có | Áp như người lao động trong nước |
| Cán bộ, công chức, viên chức, lực lượng vũ trang | Không | Hưởng lương theo hệ số nhân lương cơ sở hoặc chế độ riêng |
| Cộng tác viên làm độc lập, nhận tiền theo việc | Thường không | Xem kỹ: nếu có quản lý, giờ giấc thì có thể là lao động |
| Người học nghề, tập nghề cho doanh nghiệp | Xem kỹ | Tiền lương khi trực tiếp làm ra sản phẩm do hai bên thoả thuận; nếu thực chất là làm việc thì xem lại quan hệ |
Nhóm "xem kỹ" là nơi phát sinh nhiều tranh chấp nhất. Cách hiểu an toàn: tên hợp đồng không quyết định; cách làm việc hằng ngày quyết định.
Người làm trong cơ quan nhà nước theo hợp đồng
Trong cơ quan, đơn vị sự nghiệp công lập có hai nhóm người: một nhóm thuộc biên chế, hưởng lương theo ngạch, bậc, hệ số nhân lương cơ sở; một nhóm làm theo hợp đồng cho các việc như bảo vệ, lái xe, tạp vụ, kỹ thuật, chuyên môn. Nhóm thứ nhất không tính theo lương tối thiểu vùng. Nhóm thứ hai phụ thuộc loại hợp đồng và văn bản điều chỉnh việc ký hợp đồng trong khu vực công ở từng thời kỳ.
Có giai đoạn người làm hợp đồng ở cơ quan nhà nước được xếp lương theo bảng lương khu vực công, có giai đoạn được ký hợp đồng lao động theo Bộ luật Lao động với mức lương thoả thuận. Với nhóm ký hợp đồng lao động theo Bộ luật Lao động, mức lương thoả thuận không được thấp hơn mức sàn của vùng nơi cơ quan đặt trụ sở. Quy định áp cho từng nhóm thay đổi theo chính sách tiền lương khu vực công, nên người trong cuộc nên hỏi bộ phận tổ chức, nhân sự của chính cơ quan.
Chi tiết lương theo hệ số, phụ cấp của cán bộ, công chức, viên chức có danh mục riêng trên trang này. Ở đây chỉ cần nhớ: công chức không đem lương mình so với lương tối thiểu vùng, vì hai con số thuộc hai hệ thống khác nhau.
Cộng tác viên, làm tự do, làm qua ứng dụng: cần xem gì
Ai quyết định giờ làm? Nếu bên thuê ấn định giờ bắt đầu, giờ kết thúc, ca làm, và xử lý khi đi muộn, đó là dấu hiệu quản lý của quan hệ lao động.
Ai giao việc và kiểm tra hằng ngày? Có người phân việc, đánh giá, nhắc nhở thường xuyên là dấu hiệu bị điều hành, giám sát.
Tiền trả theo thời gian hay theo kết quả? Trả cố định theo tháng, theo ca cho thấy tính chất tiền lương. Trả theo từng sản phẩm giao nộp, tự làm ở đâu cũng được, gần với quan hệ dân sự hơn, dù không phải lúc nào cũng vậy.
Có được nhận việc của bên khác không? Bị cấm làm cho bên khác, bị buộc làm toàn thời gian cho một bên là dấu hiệu gắn bó kiểu lao động.
Ai chịu chi phí công cụ, phương tiện? Tự lo phương tiện, công cụ và tự chịu rủi ro là dấu hiệu làm độc lập. Nhưng riêng dấu hiệu này không đủ để kết luận.
Với người làm qua nền tảng ứng dụng. Quan hệ giữa tài xế, người giao hàng với nền tảng là vấn đề pháp lý còn nhiều cách nhìn và có thể được điều chỉnh bằng quy định mới. Không nên tự kết luận; khi có tranh chấp nên hỏi luật sư, có thể bắt đầu bằng câu hỏi trên AI Cố Vấn rồi gặp luật sư thật nếu cần.
Người giúp việc gia đình và lao động thời vụ: hai nhóm hay bị bỏ quên
Người giúp việc gia đình là nhóm hay bị coi là "không phải người lao động" vì làm trong nhà riêng, quan hệ thân tình. Bộ luật Lao động 2019 có quy định riêng cho lao động là người giúp việc gia đình: hợp đồng phải bằng văn bản, có quy định về thời giờ nghỉ ngơi, về việc trả lương trực tiếp, và người sử dụng lao động là chủ hộ. Vì là quan hệ lao động, mức lương thoả thuận không được thấp hơn mức sàn của vùng nơi gia đình sinh sống, tức nơi người giúp việc làm việc.
Một chi tiết hay tranh cãi: tiền ăn, ở do gia đình lo có được trừ vào lương không. Nguyên tắc chung là mức lương theo công việc phải tự đạt mức sàn; các khoản ăn ở là điều kiện làm việc hoặc phúc lợi do hai bên thoả thuận, cần ghi rõ trong hợp đồng thay vì ngầm hiểu là đã trả bằng hiện vật. Khi có tranh chấp, hợp đồng ghi rõ ràng là chỗ dựa cho cả hai bên.
Lao động thời vụ như người làm mùa thu hoạch, người phụ việc dịp Tết, người làm ở công trình vài tuần cũng hay bị trả theo "giá chợ" mà không ai so với mức sàn. Thời gian làm ngắn không làm thay đổi bản chất: có việc, có trả lương, có người quản lý thì vẫn là quan hệ lao động. Họ thường được trả theo ngày; cách so với mức sàn là quy đổi theo giờ như bài về lương tối thiểu theo giờ đã hướng dẫn.
Tự kiểm mình có thuộc diện được áp không
Năm câu hỏi dưới đây giúp bạn tự xác định nhanh. Trả lời "có" ở câu một, hai và ba thì gần như chắc chắn bạn thuộc diện.
- Bạn có làm một việc cụ thể cho người khác hoặc cho một tổ chức không?
- Bạn có được trả tiền đều đặn theo thời gian hoặc theo sản phẩm cho việc đó không?
- Có người quyết định giờ làm, nơi làm, phân việc và kiểm tra bạn không?
- Bạn có đang hưởng lương theo hệ số, ngạch, bậc của khu vực nhà nước không? Nếu có, bạn thuộc hệ thống lương cơ sở, không thuộc diện so với mức sàn vùng.
- Hợp đồng của bạn tên là gì và nội dung có mô tả đúng cách bạn đang làm không? Nếu tên là dịch vụ, cộng tác mà cách làm như nhân viên, ghi lại các chi tiết cho thấy điều đó.
Khi câu trả lời không rõ ràng, công đoàn hoặc cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh có thể giúp nhìn lại quan hệ của bạn. Với tranh chấp cụ thể, cần tư vấn pháp lý; trang này chỉ giải thích nguyên tắc.
Lao động thuê lại và lao động qua đơn vị cung ứng
Một nhóm dễ rơi vào khoảng trống là người làm việc tại nhà máy, siêu thị, toà nhà nhưng ký hợp đồng với một công ty khác: công ty cho thuê lại lao động, công ty bảo vệ, công ty vệ sinh. Người lao động đó vẫn là người lao động theo Bộ luật Lao động 2019, chỉ có điều người sử dụng lao động của họ là công ty đã ký hợp đồng với họ, không phải nơi họ đứng làm hằng ngày.
Với hoạt động cho thuê lại lao động, Bộ luật Lao động 2019 yêu cầu doanh nghiệp cho thuê lại bảo đảm trả lương cho người lao động thuê lại không thấp hơn tiền lương của người lao động của bên thuê lại có cùng trình độ, làm cùng công việc hoặc công việc có giá trị như nhau. Quy định này đặt ra một mức so sánh cao hơn mức sàn vùng trong nhiều trường hợp. Còn mức sàn vùng thì đương nhiên vẫn phải đạt.
Với dịch vụ bảo vệ, vệ sinh theo hợp đồng dịch vụ giữa hai công ty, người lao động là nhân viên của công ty dịch vụ và được áp mức sàn như mọi người lao động khác. Câu hỏi áp vùng nào khi công ty dịch vụ đặt trụ sở một nơi nhưng nhân viên làm ở toà nhà thuộc vùng khác là trường hợp văn bản ít nói rõ; cách hiểu thường gặp là gắn với nơi làm việc thực tế hoặc đơn vị trực tiếp quản lý tại đó, và khi phân vân thì nên áp mức cao hơn. Người lao động trong nhóm này nên biết rõ ai là người ký hợp đồng với mình, vì đó là nơi phải đề nghị khi lương chưa đạt mức sàn.
Câu hỏi thường gặp
Thực tập sinh có được trả lương tối thiểu vùng không?
Tuỳ bản chất. Thực tập theo chương trình đào tạo của nhà trường, chủ yếu để học, thường không phải quan hệ lao động. Nếu thực tập sinh làm việc như nhân viên, có giờ giấc, có giao việc và được trả lương, quan hệ có thể là lao động và nên xem lại cách trả.
Người lao động nước ngoài có được áp lương tối thiểu vùng không?
Có, nếu làm việc theo hợp đồng lao động tại Việt Nam. Bộ luật Lao động 2019 áp cho cả người lao động nước ngoài làm việc tại Việt Nam, và mức lương thoả thuận không được thấp hơn mức sàn của vùng nơi làm việc.
Chủ hộ kinh doanh tự làm, không thuê ai thì có liên quan không?
Không. Mức sàn áp cho quan hệ thuê người. Chủ hộ tự làm, hoặc các thành viên gia đình cùng làm không trả lương, không phát sinh nghĩa vụ trả mức sàn. Khi bắt đầu thuê người, kể cả một người, nghĩa vụ phát sinh.
Người cao tuổi đã nghỉ hưu đi làm lại có được áp mức sàn không?
Có. Người đã hưởng lương hưu nếu ký hợp đồng lao động làm việc tiếp vẫn là người lao động, mức lương thoả thuận không được thấp hơn mức sàn của vùng. Lương hưu là khoản riêng, không trừ vào.
Học sinh dưới 18 tuổi làm thêm có được áp không?
Có. Người chưa thành niên làm việc theo đúng quy định về độ tuổi, loại việc và thời giờ làm việc vẫn được trả lương không thấp hơn mức sàn. Việc sử dụng người chưa thành niên có thêm điều kiện riêng theo Bộ luật Lao động 2019.
Hợp đồng ghi lương thấp hơn mức sàn nhưng có chữ ký của mình thì còn đòi được không?
Phần thoả thuận trái quy định về mức sàn không có giá trị, nên người lao động vẫn có cơ sở đề nghị trả đúng. Cách trao đổi, nơi khiếu nại và thời hiệu có bài riêng trong danh mục này; với vụ việc cụ thể nên hỏi tư vấn pháp lý.