Luật Bảo hiểm xã hội 2024 đưa thêm một số người không làm công ăn lương vào diện tham gia bắt buộc, trong đó có chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh và người quản lý doanh nghiệp không hưởng tiền lương; nhóm này không có "lương theo hợp đồng" nên được tự chọn mức thu nhập làm căn cứ đóng trong một khoảng do luật quy định, với sàn và trần neo vào mức tham chiếu.
Đây là thay đổi lớn với hàng triệu hộ kinh doanh, nhưng cách áp dụng có lộ trình và hướng dẫn riêng của Chính phủ. Bài này giải thích nguyên tắc chọn mức, những gì thay đổi khi mức tham chiếu được điều chỉnh, và cách tự tính số tiền phải đóng bằng ví dụ giả định. Thời điểm áp dụng với từng nhóm, các chế độ cụ thể nhóm này được hưởng và thủ tục đăng ký, bạn hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội cơ sở hoặc UBND xã, phường nơi đăng ký kinh doanh.
Ai thuộc nhóm tự chọn mức đóng
Người làm theo hợp đồng lao động có tiền lương rõ ràng, nên tiền lương đóng lấy từ hợp đồng. Nhưng có những người tham gia bắt buộc mà không có tiền lương theo nghĩa đó. Luật Bảo hiểm xã hội 2024 nêu một số nhóm như vậy: chủ hộ kinh doanh của hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh, người quản lý doanh nghiệp và người quản lý điều hành hợp tác xã không hưởng tiền lương, cùng một số đối tượng khác theo quy định.
Với những nhóm này, luật cho phép tự chọn mức thu nhập làm căn cứ đóng thay vì lấy theo lương. Cách thiết kế này giống bảo hiểm xã hội tự nguyện ở chỗ có quyền chọn, nhưng khác ở chỗ đây là nghĩa vụ bắt buộc và sàn, trần dùng mức tham chiếu thay vì chuẩn nghèo. Người đang đóng tự nguyện mà thuộc diện bắt buộc mới sẽ chuyển sang đóng bắt buộc, thời gian đã đóng trước đó vẫn được cộng dồn; cách xử lý phần đã đóng trước cho những tháng sau thời điểm chuyển, bạn hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội.
Chủ hộ kinh doanh cần lưu ý điều này tách biệt với nghĩa vụ đóng cho người lao động mình thuê. Nếu bạn thuê nhân viên thuộc diện bắt buộc, bạn đóng cho họ theo lương hợp đồng của họ như mọi chủ sử dụng lao động khác; còn phần của chính bạn với tư cách chủ hộ là một nghĩa vụ riêng, tính theo mức bạn tự chọn.
Khoảng chọn mức và cách nó dịch chuyển
Theo nguyên tắc của Luật Bảo hiểm xã hội 2024, khoảng chọn với nhóm này neo vào mức tham chiếu. Bội số cụ thể và hướng dẫn chi tiết bạn kiểm lại văn bản hiện hành.
| Giới hạn | Neo vào | Khi mức tham chiếu tăng |
|---|---|---|
| Mức thấp nhất | Mức tham chiếu | Người đang chọn mức thấp nhất phải nâng mức đóng |
| Mức cao nhất | Một bội số của mức tham chiếu, theo quy định đến nay là 20 lần | Người muốn đóng cao có thêm khoảng để chọn |
| Mức bạn chọn | Một con số trong khoảng trên | Nếu vẫn nằm trong khoảng mới, có thể giữ nguyên |
Điểm cần nhớ: sàn của nhóm này cao hơn sàn của bảo hiểm xã hội tự nguyện, vì mức tham chiếu thường cao hơn chuẩn nghèo khu vực nông thôn. Ngoài ra luật có yêu cầu giữ một mức trong một khoảng thời gian tối thiểu trước khi được chọn lại; khoảng thời gian cụ thể bạn hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội.
Ví dụ giả định: chủ tiệm tạp hoá tự tính
Ví dụ dùng số tròn, không phải mức thật. Giả định mức tham chiếu là 2 triệu đồng, tỷ lệ đóng áp dụng cho nhóm này là 25% trên mức chọn. Sau đó mức tham chiếu giả định tăng lên 2,5 triệu đồng.
| Lựa chọn của chủ hộ | Mức chọn | Đóng mỗi tháng trước điều chỉnh | Đóng mỗi tháng sau điều chỉnh |
|---|---|---|---|
| Chọn mức thấp nhất | Bằng mức tham chiếu | 500 nghìn đồng | 625 nghìn đồng |
| Chọn 5 triệu đồng | 5 triệu đồng | 1,25 triệu đồng | 1,25 triệu đồng |
| Chọn 10 triệu đồng | 10 triệu đồng | 2,5 triệu đồng | 2,5 triệu đồng |
Người chọn mức thấp nhất bị kéo theo mức tham chiếu, giống người làm công có lương sát sàn. Người chọn mức cao hơn thì không bị ảnh hưởng chừng nào lựa chọn của họ vẫn nằm trong khoảng. Đây là lý do nhiều chủ hộ chọn một mức tròn cao hơn sàn một chút để khỏi phải điều chỉnh mỗi lần có thay đổi. Dù chọn cách nào, khi tự tính hãy thay tỷ lệ và mức tham chiếu giả định trong bảng bằng con số hiện hành mà cơ quan bảo hiểm xã hội cung cấp.
Chọn mức nào: những điều cần cân nhắc
Mức đóng là nghĩa vụ đều đặn. Thu nhập của hộ kinh doanh lên xuống theo mùa. Chọn một mức mà ngay cả tháng buôn bán ế nhất bạn vẫn đóng được, hơn là chọn cao rồi bị nợ đóng.
Mức đóng quyết định mức hưởng. Lương hưu và các chế độ tính trên bình quân thu nhập làm căn cứ đóng. Chọn sàn suốt nhiều năm thì lương hưu ở mức tương ứng với sàn.
Có thể đổi, nhưng không tuỳ ý mỗi tháng. Luật có khoảng thời gian tối thiểu trước khi được chọn lại. Khi công việc ổn định hơn, bạn có thể nâng mức ở kỳ được phép.
Thời gian đóng trước đó được cộng dồn. Nếu trước đây bạn từng đi làm có đóng bắt buộc, hoặc từng đóng tự nguyện, thời gian đó vẫn được cộng với thời gian đóng với tư cách chủ hộ.
Không có câu trả lời đúng cho mọi người. Trang không khuyên chọn mức nào; bài chỉ nêu cơ chế để bạn tự cân nhắc theo dòng tiền và kế hoạch của gia đình.
Những chế độ nhóm này được hưởng: cần hỏi rõ
Khi đăng ký, nhiều chủ hộ chỉ hỏi phải nộp bao nhiêu mà quên hỏi được gì. Câu hỏi thứ hai mới quyết định khoản tiền đó có đáng với gia đình hay không, nên đáng dành thời gian. Người làm công ăn lương tham gia đủ các chế độ: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, hưu trí, tử tuất, cùng bảo hiểm thất nghiệp. Với nhóm tự chọn mức như chủ hộ kinh doanh, danh sách chế độ có thể hẹp hơn, và bảo hiểm thất nghiệp gắn với quan hệ lao động nên thường không áp dụng cho người không làm thuê.
Vì danh sách chế độ quyết định tỷ lệ đóng, bạn cần hỏi rõ hai việc khi đăng ký: nhóm của mình tham gia những chế độ nào, và tổng tỷ lệ đóng trên mức chọn là bao nhiêu. Bài không ghi các chi tiết này vì chúng phụ thuộc văn bản hướng dẫn, và văn bản có thể được điều chỉnh trong quá trình triển khai.
Một điểm liên quan là bảo hiểm y tế. Người tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc theo các nhóm này có thể có cách đóng bảo hiểm y tế riêng, khác với khi tham gia theo hộ gia đình. Nếu chủ hộ đang có thẻ theo hộ gia đình, sau khi đăng ký nên hỏi lại để tránh đóng trùng; bài về bảo hiểm y tế hộ gia đình trong danh mục này giải thích cách tính lại thứ tự đóng của những người còn lại.
Người quản lý doanh nghiệp không hưởng lương khác chủ hộ ở đâu
Người quản lý doanh nghiệp không hưởng tiền lương, như chủ công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên tự điều hành mà không trả lương cho mình, hay thành viên hội đồng thành viên không nhận lương, trước đây thường đứng ngoài hệ thống bảo hiểm xã hội bắt buộc. Luật Bảo hiểm xã hội 2024 đưa nhóm này vào diện bắt buộc với cơ chế tự chọn mức tương tự chủ hộ kinh doanh.
Khác biệt thực tế nằm ở nơi đăng ký và cách nộp. Người quản lý doanh nghiệp thường tham gia qua chính doanh nghiệp, cùng hồ sơ với nhân viên, còn chủ hộ kinh doanh tham gia với tư cách cá nhân tại cơ quan bảo hiểm xã hội nơi đăng ký. Nếu người quản lý có nhận lương từ doanh nghiệp, họ là người làm công và đóng theo tiền lương đó, không thuộc nhóm tự chọn.
Ranh giới giữa "có hưởng lương" và "không hưởng lương" cần được ghi rõ trong quyết định của doanh nghiệp. Một chủ công ty nhận tiền đều mỗi tháng nhưng gọi là "tạm ứng" có thể bị xem là đang hưởng lương. Trường hợp chủ công ty tự trả lương cho mình được bàn ở các trang chuyên về công ty trách nhiệm hữu hạn; khi phân vân, bạn nên hỏi kế toán hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội trước khi kê khai.
Chuẩn bị khi bắt đầu đóng hoặc khi mức tham chiếu đổi
Trình tự dưới đây giúp chủ hộ không bỏ sót việc. Thủ tục và biểu mẫu cụ thể bạn hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội cơ sở.
- Xác định mình có thuộc diện bắt buộc theo lộ trình hiện hành không; hỏi tại cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc nơi đăng ký kinh doanh.
- Kiểm VssID xem mình đã có mã số bảo hiểm xã hội và quá trình đóng trước đó chưa.
- Hỏi khoảng chọn hiện hành, tổng tỷ lệ đóng và các chế độ được tham gia.
- Chọn mức thu nhập làm căn cứ đóng và phương thức đóng phù hợp dòng tiền.
- Ghi mốc ngày được phép chọn lại mức vào sổ.
- Mỗi khi có tin mức tham chiếu thay đổi, kiểm mức mình chọn còn nằm trong khoảng mới không; nếu đang ở mức thấp nhất, chuẩn bị số tiền đóng tăng thêm.
Nếu bạn đồng thời là chủ sử dụng lao động, làm song song việc rà lương nhân viên khi lương tối thiểu vùng tăng. Hai việc này thường rơi gần nhau và dễ nhầm lẫn mức nào áp cho ai. Một tờ giấy chia hai cột, một cột cho phần của chủ hộ, một cột cho từng nhân viên, giúp tách bạch hai nghĩa vụ.
Câu hỏi thường gặp
Chủ hộ kinh doanh có bắt buộc đóng bảo hiểm xã hội không?
Luật Bảo hiểm xã hội 2024 đưa chủ hộ kinh doanh của hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh vào diện tham gia bắt buộc, áp dụng theo quy định và lộ trình của Chính phủ. Bạn nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội cơ sở để biết nhóm của mình đã phải tham gia từ thời điểm nào.
Chủ hộ kinh doanh đóng bảo hiểm xã hội trên mức nào?
Chủ hộ tự chọn mức thu nhập làm căn cứ đóng trong khoảng từ mức tham chiếu tới một bội số của mức tham chiếu. Số tiền đóng bằng tỷ lệ áp dụng cho nhóm nhân với mức chọn. Tỷ lệ và bội số cụ thể bạn tra văn bản hiện hành.
Mức tham chiếu tăng thì chủ hộ có phải đóng nhiều hơn không?
Chỉ khi bạn đang chọn mức thấp nhất, vì mức thấp nhất bằng mức tham chiếu. Nếu bạn chọn một mức cao hơn và mức đó vẫn nằm trong khoảng mới, số tiền đóng không đổi.
Chủ hộ kinh doanh có được hưởng trợ cấp thất nghiệp không?
Bảo hiểm thất nghiệp gắn với quan hệ lao động, nên chủ hộ kinh doanh không làm thuê thường không thuộc diện tham gia và không hưởng. Danh sách chế độ cụ thể của nhóm bạn nên hỏi lại cơ quan bảo hiểm xã hội khi đăng ký.
Người quản lý công ty không nhận lương có phải đóng bảo hiểm xã hội không?
Luật Bảo hiểm xã hội 2024 đưa người quản lý doanh nghiệp không hưởng tiền lương vào diện bắt buộc, với mức thu nhập làm căn cứ đóng tự chọn trong khoảng luật định. Điều kiện chi tiết và thời điểm áp dụng bạn hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi doanh nghiệp đặt trụ sở.