Người khuyết tật được trợ cấp xã hội hằng tháng khi được xác định ở mức độ nặng hoặc đặc biệt nặng; số tiền bằng mức chuẩn trợ giúp xã hội nhân hệ số, hệ số cao hơn với mức đặc biệt nặng và với trẻ em, người cao tuổi khuyết tật. Gia đình trực tiếp chăm sóc một số trường hợp còn nhận thêm kinh phí hỗ trợ, cũng tính theo mức chuẩn.
Bài viết dành cho người khuyết tật trưởng thành và gia đình họ. Phần dành riêng cho trẻ khuyết tật, từ học hoà nhập tới hồ sơ trợ cấp của trẻ, có trang chuyên đề khác trong hệ. Mọi con số dưới đây là ví dụ giả định; mức chuẩn và hệ số thật tra trong quyết định hưởng hoặc hỏi UBND xã, phường.
Mức độ khuyết tật quyết định có trợ cấp hằng tháng hay không
Pháp luật về người khuyết tật chia mức độ thành ba bậc: đặc biệt nặng, nặng và nhẹ. Việc xác định do hội đồng xác định mức độ khuyết tật ở cấp xã thực hiện, dựa trên quan sát và phỏng vấn theo bộ câu hỏi về khả năng tự phục vụ sinh hoạt; trường hợp hội đồng không kết luận được hoặc người dân không đồng ý thì chuyển sang hội đồng giám định y khoa. Kết quả ghi trong giấy xác nhận khuyết tật.
Trợ cấp xã hội hằng tháng dành cho hai bậc đặc biệt nặng và nặng. Người khuyết tật nhẹ thường không thuộc diện trợ cấp hằng tháng, nhưng vẫn được các chính sách khác như hỗ trợ học nghề, việc làm, ưu tiên trong một số dịch vụ. Vì vậy dòng mức độ trong giấy xác nhận là dòng quan trọng nhất với túi tiền gia đình.
Mức độ không phải nhãn cố định suốt đời. Khi tình trạng thay đổi, người khuyết tật hoặc người đại diện có thể đề nghị xác định lại. Ngược lại, khi có căn cứ cho thấy kết quả cũ không còn đúng, cơ quan có thẩm quyền cũng có thể xem xét lại. Phần sau của bài nói kỹ hơn về việc này, vì đây là lúc tiền trợ cấp hay đổi nhất.
Hệ số đi theo hướng nào
Bảng dưới không ghi số mà chỉ hướng của hệ số để bạn hiểu logic. Hệ số chính xác của người thân bạn nằm trong quyết định hưởng.
| Trường hợp | Hệ số so với người khuyết tật nặng trong độ tuổi lao động | Lý do |
|---|---|---|
| Khuyết tật nặng, người trong độ tuổi lao động | Mốc so sánh | Cần hỗ trợ một phần sinh hoạt |
| Khuyết tật đặc biệt nặng, người trong độ tuổi lao động | Cao hơn | Không tự phục vụ được phần lớn sinh hoạt |
| Trẻ em khuyết tật nặng hoặc đặc biệt nặng | Cao hơn người lớn cùng mức độ | Trẻ còn phụ thuộc hoàn toàn, chi phí chăm sóc, phục hồi lớn |
| Người cao tuổi khuyết tật nặng hoặc đặc biệt nặng | Cao hơn người trong độ tuổi lao động cùng mức độ | Tuổi cao cộng khuyết tật làm nhu cầu chăm sóc tăng |
Khi người khuyết tật bước sang tuổi già, hệ số có thể chuyển sang nhóm người cao tuổi khuyết tật. Cũng như các mốc tuổi khác, gia đình nên ghi trước để chủ động hỏi xã, không đợi tới khi thấy tiền không đổi.
Kinh phí hỗ trợ chăm sóc: ai nhận, nhận theo diện nào
Gia đình trực tiếp nuôi dưỡng người khuyết tật đặc biệt nặng. Hộ gia đình đang trực tiếp chăm sóc một người khuyết tật đặc biệt nặng được hỗ trợ kinh phí hằng tháng, tính bằng mức chuẩn nhân hệ số riêng. Nếu nhà có hai người khuyết tật đặc biệt nặng trở lên, cách tính theo từng người ghi trong văn bản; hỏi xã để biết đúng.
Người nhận nuôi dưỡng, chăm sóc trong cộng đồng. Người khuyết tật đặc biệt nặng không có người thân chăm sóc, được một cá nhân, gia đình khác nhận nuôi tại cộng đồng, thì người nhận được trả kinh phí chăm sóc. Việc nhận nuôi cần có thủ tục với xã, không phải thoả thuận miệng.
Người khuyết tật đang mang thai hoặc nuôi con nhỏ. Người khuyết tật đặc biệt nặng hoặc nặng đang mang thai hay nuôi con nhỏ trong độ tuổi văn bản quy định được hỗ trợ kinh phí chăm sóc thêm. Khoản này dừng khi con vượt độ tuổi đó, nên gia đình cần ghi mốc.
Khoản chăm sóc khác với trợ cấp của chính người khuyết tật. Hai khoản tính riêng, có thể nhận cùng lúc. Khi đối chiếu tiền, ghi thành hai dòng: dòng của người khuyết tật và dòng kinh phí chăm sóc. Mức chuẩn tăng thì cả hai dòng tăng theo hệ số riêng của mỗi dòng.
Xác định lại mức độ khuyết tật: khi nào tiền đổi và đổi từ lúc nào
Đề nghị xác định lại thường xuất phát từ hai phía. Phía gia đình, khi tình trạng nặng lên, ví dụ sau một cơn đột quỵ thứ hai người thân không còn tự đi lại được, việc chuyển từ mức nặng sang đặc biệt nặng sẽ làm hệ số tăng và có thể mở thêm kinh phí chăm sóc. Phía cơ quan, khi rà soát thấy kết quả cũ chưa đúng, hoặc người khuyết tật đã hồi phục đáng kể.
Trình tự cơ bản: làm đơn đề nghị tại UBND xã, phường; hội đồng xác định mức độ khuyết tật tổ chức buổi đánh giá; nếu không thống nhất có thể chuyển giám định y khoa. Kết quả mới được ghi trong giấy xác nhận mới, và trợ cấp được điều chỉnh bằng quyết định mới.
Điều gia đình cần chú ý là mốc tiền mới. Quyết định điều chỉnh ghi rõ hưởng mức mới từ tháng nào. Từ khi nộp đơn tới khi có quyết định có thể mất một khoảng thời gian; hỏi trước xem mức mới tính từ tháng nộp đơn, tháng có kết luận hay tháng ký quyết định, để biết có phần truy lĩnh hay không. Lưu giấy hẹn và biên nhận hồ sơ.
Buổi đánh giá nên có người thân hiểu sinh hoạt hằng ngày của người khuyết tật đi cùng. Hội đồng hỏi những việc rất cụ thể: tự ăn được không, tự mặc quần áo, tự đi vệ sinh, tự di chuyển trong nhà. Trả lời đúng thực tế những ngày bình thường, không nói giảm vì ngại, cũng không nói quá.
Khi người khuyết tật đồng thời thuộc diện khác
Một người khuyết tật có thể cùng lúc là người cao tuổi, là thân nhân người có công, hoặc đang có lương hưu vì từng đi làm và đóng bảo hiểm xã hội đủ năm trước khi bị tai nạn. Lúc đó câu hỏi đặt ra là các khoản được cộng hay chỉ chọn một. Nguyên tắc chung trong trợ giúp xã hội là nếu một người thuộc nhiều diện tính theo hệ số khác nhau thì chỉ hưởng một mức cao nhất trong các diện đó. Ví dụ người cao tuổi khuyết tật nặng không cộng hệ số người cao tuổi với hệ số người khuyết tật, mà hưởng theo hệ số của người cao tuổi khuyết tật.
Quan hệ giữa trợ cấp người khuyết tật với lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội hay trợ cấp người có công phức tạp hơn và phụ thuộc vào văn bản hiện hành cho từng diện. Có diện đặt điều kiện không có lương hưu, có diện không xét điều kiện đó. Gia đình đừng suy luận từ trường hợp nhà hàng xóm, vì chỉ cần khác một chi tiết là kết quả khác. Hãy mang đủ các quyết định đang hưởng đến xã và hỏi xem người thân có đang nhận đúng và đủ không.
Trường hợp thấy người thân đang nhận hai khoản mà nghi là trùng, nên chủ động hỏi. Nhận trùng do cơ quan sơ suất vẫn có thể bị thu hồi về sau, và một khoản thu hồi dồn nhiều năm là gánh nặng lớn. Có bài riêng trong danh mục bàn về hưởng nhiều chế độ cùng lúc.
Tự tính tổng tiền một hộ có người khuyết tật
Ví dụ giả định, không phải mức thật: mức chuẩn 500 nghìn; anh A khuyết tật đặc biệt nặng, hệ số giả định 2,0; gia đình trực tiếp chăm sóc, hệ số kinh phí chăm sóc giả định 1,0.
- Dòng một, trợ cấp của anh A: 500 nghìn nhân 2,0 bằng 1 triệu đồng mỗi tháng.
- Dòng hai, kinh phí chăm sóc cho gia đình: 500 nghìn nhân 1,0 bằng 500 nghìn đồng mỗi tháng.
- Cộng thêm khoản hỗ trợ riêng của tỉnh nếu có văn bản, ghi dòng ba.
- Tổng các dòng là số gia đình nên nhận mỗi tháng. So với tiền thực nhận.
- Khi mức chuẩn đổi thành, ví dụ giả định, 600 nghìn, dòng một thành 1 triệu 200 nghìn, dòng hai thành 600 nghìn; dòng ba tuỳ cách tỉnh quy định.
- Khi xác định lại mức độ, chỉ thay hệ số của dòng tương ứng và tính lại.
Tách dòng như vậy giúp phát hiện nhanh khoản nào thiếu. Nhiều gia đình chỉ nhận dòng một mà không biết mình có quyền nhận dòng hai, vì chưa từng làm hồ sơ cho kinh phí chăm sóc.
Sai sót hay gặp khiến gia đình nhận thiếu
Chưa từng đề nghị kinh phí chăm sóc. Gia đình nghĩ trợ cấp của người khuyết tật đã bao gồm mọi thứ, trong khi khoản chăm sóc là một quyết định riêng.
Không đề nghị xác định lại khi tình trạng nặng lên. Giấy xác nhận làm từ nhiều năm trước vẫn ghi mức nặng, trong khi thực tế người thân đã không tự phục vụ được. Hệ số vì thế thấp hơn hoàn cảnh thật.
Quên mốc tuổi. Người khuyết tật bước sang tuổi già, hoặc con của người khuyết tật vượt độ tuổi được hỗ trợ, nhưng gia đình không hỏi nên không biết khoản nào sắp đổi.
Đổi nơi ở mà không báo. Tiền vẫn chuyển về nơi cũ, gia đình không nhận được vài kỳ, đến khi đi hỏi thì hồ sơ đã bị tạm dừng.
Không kiểm khi mức chuẩn tăng. Dòng trợ cấp tăng nhưng dòng kinh phí chăm sóc chưa đổi, hoặc ngược lại, mà gia đình chỉ nhìn tổng nên không phát hiện. Tách hai dòng khi đối chiếu là cách đơn giản nhất để thấy.
Giấy tờ người chăm sóc nên giữ trong một túi
Người chăm sóc chính thường là mẹ, vợ hoặc chị gái, bận rộn suốt ngày. Một túi giấy tờ gọn giúp mọi lần làm việc với xã nhanh hơn:
- Giấy xác nhận khuyết tật mới nhất và các bản cũ để đối chiếu lịch sử.
- Quyết định hưởng trợ cấp, quyết định hưởng kinh phí chăm sóc nếu có, các quyết định điều chỉnh.
- Căn cước của người khuyết tật và của người chăm sóc.
- Thẻ bảo hiểm y tế, sổ khám bệnh, giấy ra viện gần nhất; cần khi đề nghị xác định lại.
- Tờ tính tay các dòng tiền, cập nhật mỗi khi mức chuẩn hay hệ số đổi.
- Biên nhận hồ sơ, giấy hẹn, ghi chú tên cán bộ đã làm việc.
Người chăm sóc cũng cần được chăm sóc. Khi thấy mình kiệt sức, hãy hỏi xã và hội chữ thập đỏ địa phương về các hình thức hỗ trợ chăm sóc thay thế ngắn ngày nếu nơi đó có.
Câu hỏi thường gặp
Người khuyết tật nhẹ có được trợ cấp hằng tháng không?
Thông thường không thuộc diện trợ cấp xã hội hằng tháng, nhưng vẫn được hưởng các chính sách khác như hỗ trợ học nghề, tạo việc làm, ưu tiên khi sử dụng một số dịch vụ. Nếu tình trạng nặng lên, có thể đề nghị xác định lại mức độ.
Người khuyết tật đi làm có thu nhập thì có bị cắt trợ cấp không?
Trợ cấp người khuyết tật nặng và đặc biệt nặng xét theo mức độ khuyết tật, không phải theo việc có đi làm hay không. Tuy vậy nếu cùng lúc hưởng chế độ hằng tháng khác như lương hưu, cách tính cần hỏi xã theo hồ sơ cụ thể.
Không đồng ý kết quả xác định mức độ khuyết tật thì làm gì?
Người khuyết tật hoặc người đại diện có thể đề nghị để hội đồng giám định y khoa đánh giá. Nộp đề nghị tại UBND xã, phường, ghi rõ lý do không đồng ý, mang theo hồ sơ bệnh án liên quan.
Kinh phí chăm sóc có tự có khi người thân được xác định đặc biệt nặng không?
Không phải lúc nào cũng tự có. Gia đình cần đề nghị và có quyết định hưởng kinh phí chăm sóc. Hãy hỏi xã ngay khi nhận kết quả xác định mức độ mới.
Mức chuẩn tăng thì kinh phí chăm sóc có tăng không?
Có, vì kinh phí chăm sóc cũng tính bằng mức chuẩn nhân hệ số riêng. Dòng trợ cấp của người khuyết tật và dòng kinh phí chăm sóc cùng tăng theo tỷ lệ của mức chuẩn.
Người khuyết tật chuyển về ở với anh chị em tỉnh khác thì sao?
Báo xã nơi đang hưởng để dừng chi trả ở đó, mang hồ sơ sang xã nơi ở mới đề nghị tiếp tục. Mức tiền theo mức của tỉnh nơi ở mới. Kinh phí chăm sóc, nếu có, cần xét lại theo người chăm sóc mới.