Lừa đảo “cập nhật tăng lương hưu” là kiểu kẻ gian giả làm cán bộ bảo hiểm xã hội, liên lạc với người về hưu ngay sau tin điều chỉnh, nói rằng phải làm một thủ tục nào đó thì mới được hưởng mức mới hoặc nhận tiền truy lĩnh. Thủ tục đó luôn dẫn tới một trong ba việc: đưa mã xác thực, cài ứng dụng hoặc bấm đường dẫn lạ, hoặc chuyển tiền. Cơ quan bảo hiểm xã hội thật không yêu cầu bất kỳ việc nào như vậy.
Bài này không mô tả chi tiết cách kẻ gian dàn cảnh, vì mô tả quá kỹ chỉ giúp người khác bắt chước. Bài tập trung vào thứ người hưởng và gia đình cần: vì sao kiểu lừa này nở rộ đúng mùa điều chỉnh, dấu hiệu nhận ra trong vài giây, những yêu cầu mà cơ quan thật không bao giờ đưa ra, câu nói để dừng cuộc gọi, và báo cho ai.
Vì sao mùa điều chỉnh là mùa của kẻ gian
Tin tăng lương hưu được đưa rộng rãi, ai cũng biết, và ai cũng có lý do để mong. Kẻ gian dựa vào đúng tâm lý này: người nhận cuộc gọi đã nghe tin trước đó, nên câu chuyện “gọi để hỗ trợ cập nhật mức mới” nghe rất hợp lý. Chúng không cần thuyết phục bạn rằng lương hưu tăng; báo chí đã làm việc đó giúp chúng.
Khoảng trễ giữa tin và tiền cũng là mảnh đất tốt. Như các bài khác trong danh mục đã giải thích, mức mới có thể chưa hiện trên ứng dụng ngay, khoản truy lĩnh có thể về sau vài tháng. Trong khoảng trễ đó, người hưởng sốt ruột, và lời hứa “cập nhật giúp để nhận sớm” đánh đúng vào sự sốt ruột ấy.
Lý do thứ ba là thông tin cá nhân bị lộ. Kẻ gian có thể đọc đúng họ tên, năm sinh, nơi ở, thậm chí nơi công tác cũ của bạn. Những thông tin đó có thể bị rò từ nhiều nguồn khác nhau qua nhiều năm. Biết đúng tên bạn không có nghĩa là người gọi là cán bộ thật; nó chỉ có nghĩa là thông tin của bạn đã nằm trong tay người khác.
Dấu hiệu nhận ra trong vài giây
Chỉ cần một trong các dấu hiệu dưới đây là đủ để dừng lại. Không cần chờ đủ cả danh sách.
- Người gọi hoặc tin nhắn nói bạn phải làm thủ tục để được hưởng mức lương hưu mới, nhận truy lĩnh, hoặc để không bị dừng chi trả.
- Yêu cầu đọc mã xác thực gửi về điện thoại, dù giải thích đó là mã của cơ quan bảo hiểm xã hội.
- Đề nghị cài một ứng dụng qua đường dẫn gửi trong tin nhắn hoặc mạng xã hội, thay vì tải từ kho ứng dụng.
- Yêu cầu chuyển một khoản tiền nhỏ để “xác minh tài khoản”, “đóng phí hồ sơ”, “kích hoạt mức mới”.
- Thúc giục: phải làm ngay trong hôm nay, quá hạn sẽ mất truy lĩnh hoặc bị cắt lương hưu.
- Dặn bạn giữ bí mật, không nói với con cháu, không ra cơ quan hỏi vì “đang làm trực tuyến”.
- Đề nghị gọi video, quay mặt, chụp căn cước hai mặt để “xác thực”.
- Số gọi đến hoặc tên người nhắn trông giống cơ quan nhưng hỏi lại thì lảng tránh, không cho bạn tự đến trụ sở để làm.
Dấu hiệu thúc giục và dặn giữ bí mật là hai thứ đáng chú ý nhất. Cơ quan nhà nước không có lý do gì để cấm bạn hỏi con cháu hay tự đến trụ sở. Ai sợ bạn đi hỏi, người đó biết câu trả lời sẽ vạch trần họ.
Kẻ gian yêu cầu gì, sự thật là gì
Đặt từng yêu cầu thường gặp cạnh cách làm thật của cơ quan bảo hiểm xã hội để thấy chỗ vênh.
| Yêu cầu của kẻ gian | Sự thật |
|---|---|
| Phải cập nhật thông tin để được hưởng mức mới | Mức điều chỉnh tự áp cho người thuộc diện, không phải đăng ký hay cập nhật |
| Đọc mã xác thực để hoàn tất hồ sơ | Mã xác thực chỉ dành cho chính bạn dùng, không cơ quan nào hỏi mã qua điện thoại |
| Cài ứng dụng bảo hiểm xã hội qua đường dẫn này | Ứng dụng chính thức tải từ kho ứng dụng của điện thoại, không qua đường dẫn gửi riêng |
| Chuyển phí xử lý, phí xác minh | Việc áp mức điều chỉnh và chi truy lĩnh không thu phí |
| Không cần đến cơ quan, làm hết qua điện thoại | Bạn luôn có quyền tự đến cơ quan bảo hiểm xã hội để hỏi và làm thủ tục |
| Tài khoản nhận lương hưu cần được chuyển sang tài khoản mới | Đổi tài khoản nhận là thủ tục do chính người hưởng đề nghị qua kênh chính thức, không do ai gọi tới yêu cầu |
Nếu cuộc gọi chạm vào bất kỳ dòng nào ở cột trái, bạn đã có đủ lý do để cúp máy. Không cần tranh luận, không cần chứng minh người kia sai.
Những thứ cần giữ kín để kẻ gian không có cớ
Phần lớn kịch bản lừa người về hưu chỉ thành công khi kẻ gian lấy được một trong những thứ dưới đây. Giữ kín chúng là chặn được từ gốc, dù người gọi nói gì đi nữa.
- Mã xác thực một lần gửi về điện thoại, của ngân hàng hay của bất kỳ ứng dụng nào. Không đọc, không chụp gửi, không nhập vào trang lạ.
- Mật khẩu ứng dụng VssID, ứng dụng ngân hàng và tài khoản định danh điện tử. Không ai cần biết mật khẩu của bạn để giúp bạn tra cứu.
- Ảnh chụp hai mặt căn cước, nhất là khi kèm ảnh khuôn mặt cầm căn cước. Bộ ảnh đó đủ để kẻ gian mở tài khoản hay vay tiền mạo danh.
- Ảnh sổ tiết kiệm, thẻ ngân hàng, sao kê có số tài khoản đầy đủ.
- Quyết định hưởng lương hưu bản gốc. Chỉ đưa ra tại cơ quan có thẩm quyền, có giấy biên nhận nếu phải để lại.
- Quyền điều khiển điện thoại từ xa. Ứng dụng lạ có thể xin quyền xem màn hình và đọc tin nhắn; đã cho quyền đó là kẻ gian đọc được mã xác thực mà không cần hỏi.
Danh sách này nên được viết ra giấy, dán cạnh nơi để điện thoại của cha mẹ. Lúc bị hối thúc, người ta không nhớ được bài học dài, nhưng nhìn thấy được một tờ giấy quen thuộc.
Câu nói ngắn để dừng cuộc gọi
“Để bác tự lên cơ quan bảo hiểm xã hội hỏi.” Đây là câu đủ dùng trong hầu hết trường hợp. Cán bộ thật sẽ đồng ý ngay. Kẻ gian sẽ tìm cách can ngăn, viện lý do đang làm trực tuyến, lên cơ quan phải chờ lâu, hôm nay là hạn cuối. Sự can ngăn đó là câu trả lời bạn cần.
“Mã đó không đọc cho ai.” Không giải thích thêm, không hỏi mã để làm gì. Mã xác thực là chìa khoá của tài khoản; đưa ra là trao chìa khoá.
“Để con cháu gọi lại.” Câu này cắt đứt yếu tố thúc giục. Kẻ gian hiếm khi chịu chờ. Sau đó con cháu không gọi lại số đó, mà tra số chính thức của cơ quan bảo hiểm xã hội trên giấy tờ hoặc kênh chính thức để hỏi.
Cúp máy cũng là một câu trả lời. Nhiều người lớn tuổi ngại cúp máy vì sợ mất lịch sự với “cán bộ”. Cúp máy với người lạ đang hỏi mã xác thực không phải là thiếu lịch sự. Nếu đó thật sự là cán bộ, họ có cách khác để liên lạc với bạn qua giấy mời, qua xã, phường.
Vì sao người tỉnh táo vẫn bị dẫn dắt
Phần lớn người bị lừa không phải người kém hiểu biết. Họ bị dẫn dắt vì ba thứ dồn vào cùng lúc: một người tự xưng có thẩm quyền, một lý do nghe hợp lý vì gắn với tin có thật, và một hạn chót gấp. Khi ba thứ đó gặp nhau, phần suy nghĩ chậm rãi của con người bị đẩy sang bên. Ai cũng có thể bị như vậy, nhất là khi đang mệt, đang ở một mình hay đang bận việc khác.
Cách chống lại không phải là cố thông minh hơn kẻ gian trong lúc nghe máy, mà là đặt sẵn một quy tắc từ trước: mọi chuyện liên quan tới lương hưu và tiền, không làm ngay qua điện thoại, luôn tự hỏi lại qua kênh chính thức. Quy tắc đặt sẵn không cần suy nghĩ, nên vẫn chạy được lúc đầu óc đang bị áp lực.
Gia đình có thể giúp bằng việc nhắc quy tắc này mỗi khi có tin điều chỉnh, và không trách móc nếu ông bà đã lỡ nghe theo một phần. Người bị trách thường giấu chuyện lần sau, và chính sự giấu giếm làm thiệt hại lớn hơn.
Đã nghe máy hoặc đọc tin: việc làm ngay và báo ai
Nếu bạn chỉ mới nghe máy hoặc nhận tin mà chưa làm theo gì, xử lý như sau:
- Cúp máy, không gọi lại số đó, không trả lời tin nhắn, không bấm đường dẫn.
- Tự tra mức hưởng bằng VssID đã cài từ kho ứng dụng hoặc hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm xã hội để yên tâm.
- Kể cho người thân trong gia đình, để mọi người cùng biết kiểu liên lạc này đang nhắm vào nhà mình.
- Chặn số gọi đến trên điện thoại và báo tin nhắn rác theo hướng dẫn của nhà mạng.
- Báo cho công an xã, phường nơi cư trú hoặc qua kênh tiếp nhận phản ánh lừa đảo của cơ quan chức năng, kèm thời gian cuộc gọi và nội dung tin nhắn.
- Nếu kẻ gian đọc đúng nhiều thông tin cá nhân của bạn, báo luôn cho cơ quan bảo hiểm xã hội để họ biết có nguy cơ mạo danh.
Nếu đã lỡ đọc mã, cài ứng dụng lạ hay chuyển tiền, thứ tự việc cần làm khác hẳn và gấp hơn nhiều; danh mục này có bài riêng cho tình huống đó. Điều quan trọng nhất trong trường hợp đã lỡ là làm ngay, không ngồi chờ xem có chuyện gì xảy ra.
Câu hỏi thường gặp
Cơ quan bảo hiểm xã hội có bao giờ gọi điện cho người về hưu không?
Có thể có, ví dụ để hẹn làm việc hoặc xác minh thông tin theo kế hoạch. Nhưng cán bộ thật không hỏi mã xác thực, không bảo cài ứng dụng qua đường dẫn, không yêu cầu chuyển tiền, và luôn đồng ý để bạn tự đến trụ sở. Nghi ngờ thì cúp máy và hỏi lại qua kênh chính thức.
Kẻ gian biết đúng tên và địa chỉ thì có phải cán bộ thật không?
Không. Thông tin cá nhân có thể bị lộ qua nhiều nguồn trong nhiều năm, kẻ gian mua bán và dùng lại để tạo lòng tin. Việc biết đúng thông tin không chứng minh được gì. Dấu hiệu để phân biệt là yêu cầu họ đưa ra, không phải những gì họ biết về bạn.
Nhận tin nhắn có tên thương hiệu của cơ quan nhà nước thì có tin được không?
Tin nhắn có thể bị giả mạo tên người gửi. Dù tên hiện giống cơ quan, nếu nội dung yêu cầu bấm đường dẫn, cung cấp mã hay chuyển tiền, coi đó là tin giả. Tự tra thông tin bằng ứng dụng chính thức đã cài sẵn hoặc hỏi trực tiếp.
Có nên gọi lại số vừa gọi đến để hỏi cho rõ không?
Không nên. Gọi lại số đó là quay về đúng người muốn lừa bạn. Muốn hỏi, tìm số liên hệ của cơ quan bảo hiểm xã hội in trên giấy tờ chính thức bạn đang giữ, hoặc tới thẳng trụ sở. Con cháu có thể giúp tra số liên hệ chính thức.
Người về hưu sống một mình nên chuẩn bị gì trước?
Dán một mẩu giấy cạnh điện thoại ghi quy tắc không đọc mã, không chuyển tiền, không cài ứng dụng theo lời người lạ, và tên một người thân để gọi khi phân vân. Thoả thuận với con cháu rằng mọi việc liên quan tới lương hưu đều được bàn trước khi làm.