Trợ cấp xã hội hằng tháng cho người cao tuổi không dành cho mọi người già, mà cho những người cao tuổi rơi vào hoàn cảnh được chính sách xác định là khó khăn: thuộc hộ nghèo mà không có ai có nghĩa vụ phụng dưỡng, hoặc không có lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội hằng tháng ở độ tuổi mà chính sách bảo vệ. Số tiền nhận được bằng mức chuẩn trợ giúp xã hội nhân với hệ số, và hệ số đổi theo tuổi lẫn hoàn cảnh.
Từ khi Luật Bảo hiểm xã hội 2024 có hiệu lực, một phần người rất cao tuổi không có lương hưu được chuyển sang chế độ trợ cấp hưu trí xã hội. Vì vậy con cháu cần biết ông bà đang ở chế độ nào trước khi tính tiền. Các con số trong bài là ví dụ giả định; mức thật tra tại UBND xã, phường.
Những nhóm người cao tuổi thường thuộc diện trợ giúp xã hội
Người cao tuổi thuộc hộ nghèo, không có người có nghĩa vụ phụng dưỡng. Đây là nhóm cốt lõi. Không có con, cháu hay người thân theo quy định phải nuôi dưỡng, hoặc có nhưng những người đó cũng đang hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng nên không đủ sức lo. Hệ số của nhóm này thường cao hơn khi người đó ở nhóm tuổi cao hơn.
Người cao tuổi thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo ở một số địa bàn đặc biệt khó khăn. Văn bản về trợ giúp xã hội từng mở rộng diện cho người cao tuổi ở một khoảng tuổi nhất định thuộc hộ nghèo, cận nghèo sống tại vùng dân tộc thiểu số và miền núi đặc biệt khó khăn. Phạm vi cụ thể nên hỏi xã, vì danh sách địa bàn thay đổi sau các đợt rà soát và sắp xếp đơn vị hành chính.
Người rất cao tuổi không có lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội hằng tháng. Trước đây nhóm này hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng theo diện người cao tuổi. Luật Bảo hiểm xã hội 2024 lập chế độ trợ cấp hưu trí xã hội cho người cao tuổi không có lương hưu, nên nhiều người trong nhóm này nay hưởng theo chế độ mới. Có bài riêng trong danh mục về chế độ này.
Người cao tuổi không còn khả năng sống ở cộng đồng. Người thuộc hộ nghèo, không có người phụng dưỡng, đủ điều kiện vào cơ sở bảo trợ xã hội nhưng có người trong cộng đồng nhận chăm sóc tại nhà. Khi đó ngoài trợ cấp của người cao tuổi còn có kinh phí hỗ trợ trả cho người nhận chăm sóc.
Tuổi càng cao, hệ số càng cao: đọc hệ số của ông bà
Chính sách chia người cao tuổi theo nhóm tuổi và gán hệ số lớn hơn cho nhóm lớn tuổi hơn. Lý do dễ hiểu: càng cao tuổi càng ít khả năng tự kiếm sống, càng cần chăm sóc và chi cho thuốc men nhiều hơn. Vì vậy hai cụ cùng ở hộ nghèo, cùng không có người phụng dưỡng, nhưng một cụ ngoài bảy mươi và một cụ ngoài tám mươi sẽ nhận khác nhau.
Hệ số cụ thể của từng nhóm ghi trong quyết định hưởng trợ cấp. Con cháu nên đọc dòng đó và ghi lại, cùng với ngày sinh của ông bà theo căn cước. Ngày sinh quan trọng vì mốc chuyển nhóm tuổi được tính theo ngày sinh ghi trên giấy tờ, không theo tuổi ta hay tuổi gia đình quen gọi. Có cụ ở nông thôn khai ngày sinh theo âm lịch hoặc chỉ ghi năm sinh; khi đó mốc chuyển nhóm theo quy ước của cơ quan giải quyết, cần hỏi rõ.
Một lưu ý dễ quên: khi ông bà bước sang nhóm tuổi có hệ số cao hơn, tiền không nhất thiết tự đổi ngay ở kỳ chi trả kế tiếp. Có nơi cán bộ theo dõi và làm quyết định điều chỉnh, có nơi cần gia đình nhắc. Ghi mốc đó vào lịch điện thoại trước vài tháng để chủ động hỏi xã là cách an toàn nhất.
"Người có nghĩa vụ phụng dưỡng" hiểu thế nào cho đúng
Nhiều gia đình bị từ chối hồ sơ vì không hiểu khái niệm này. Theo pháp luật về hôn nhân gia đình và về người cao tuổi, con và cháu có nghĩa vụ phụng dưỡng ông bà, cha mẹ. Vì vậy một cụ có con trai đang đi làm xa, dù thực tế không gửi tiền về, vẫn có thể bị coi là có người có nghĩa vụ phụng dưỡng. Chính sách không xét người đó có làm tròn nghĩa vụ hay không mà xét người đó có tồn tại và có khả năng hay không.
Có những trường hợp được coi là không có người phụng dưỡng hoặc người phụng dưỡng không đủ khả năng, chẳng hạn người có nghĩa vụ phụng dưỡng cũng đang hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng. Ranh giới cụ thể do văn bản quy định và do hội đồng xét duyệt ở xã đánh giá theo hồ sơ.
Nếu gia đình cho rằng hoàn cảnh của ông bà thực sự không có ai lo, hãy nói rõ trong tờ khai và nhờ trưởng thôn, tổ trưởng xác nhận. Đừng khai sai rằng cụ không có con khi thực tế có, vì thông tin nhân khẩu đã liên thông qua cơ sở dữ liệu dân cư; khai sai có thể bị thu hồi tiền và mất uy tín khi đề nghị lại. Muốn hỏi về tranh chấp nghĩa vụ nuôi dưỡng giữa các con, đó là việc pháp lý, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Ví dụ giả định: tự tính tiền cho một cụ bà qua các mốc tuổi
Số trong bảng hoàn toàn giả định để minh hoạ cơ chế, không phải mức chuẩn hay hệ số thật. Cụ bà thuộc hộ nghèo, không có người có nghĩa vụ phụng dưỡng.
| Giai đoạn | Mức chuẩn giả định | Hệ số giả định | Tiền mỗi tháng |
|---|---|---|---|
| Nhóm tuổi thấp hơn | 500 nghìn | 1,5 | 750 nghìn |
| Mức chuẩn được nâng | 600 nghìn | 1,5 | 900 nghìn |
| Bước sang nhóm tuổi cao hơn | 600 nghìn | 2,0 | 1 triệu 200 nghìn |
| Có người trong làng nhận chăm sóc tại nhà | 600 nghìn | 2,0 cộng khoản chăm sóc riêng | thêm một dòng kinh phí chăm sóc |
Bảng cho thấy hai lực đẩy tiền lên: mức chuẩn tăng là việc của Nhà nước, áp cho mọi người; hệ số tăng là việc của từng cụ, xảy ra khi tuổi hoặc hoàn cảnh đổi. Khi kiểm tiền, tách hai lực này ra thì biết ngay khoản lệch đến từ đâu.
Hoàn cảnh đổi thì trợ cấp đổi theo: những tình huống phải báo xã
Trợ cấp người cao tuổi gắn với hoàn cảnh, nên khi hoàn cảnh đổi, quyền hưởng cũng có thể đổi. Tình huống hay gặp nhất là hộ thoát nghèo sau đợt rà soát hằng năm. Nếu ông bà hưởng theo diện thuộc hộ nghèo, việc hộ ra khỏi danh sách có thể làm thay đổi diện hưởng. Đây là tin vui về kinh tế gia đình nhưng lại kéo theo câu hỏi về khoản trợ cấp, nên gia đình cần hỏi xã cụ thể ông bà còn thuộc diện nào khác hay không, thay vì đợi tới khi tiền ngừng mới biết.
Tình huống thứ hai là có người nhận phụng dưỡng: một người con đi làm xa trở về sống cùng, có thu nhập ổn định. Tình huống thứ ba là ông bà bắt đầu nhận một khoản hằng tháng khác, ví dụ được giải quyết trợ cấp hưu trí xã hội, hoặc được công nhận thuộc diện người có công hay thân nhân người có công. Tình huống thứ tư là ông bà chuyển hẳn đến sống với con ở xã khác, tỉnh khác, hoặc vào cơ sở bảo trợ xã hội.
Với mỗi tình huống, việc nên làm giống nhau: báo cán bộ chính sách xã hội ở xã, mang giấy tờ chứng minh thay đổi, hỏi rõ từ tháng nào khoản cũ dừng và khoản mới, nếu có, bắt đầu. Báo sớm giúp tránh hai rủi ro. Một là nhận tiền không đúng diện rồi bị yêu cầu hoàn trả một lần, rất nặng với người già. Hai là bị gián đoạn vài tháng giữa khoản cũ và khoản mới vì hồ sơ chuyển chậm.
Khoản đi kèm dành cho người cao tuổi đang hưởng trợ cấp
Ngoài tiền hằng tháng, người cao tuổi thuộc diện trợ giúp xã hội thường còn các quyền lợi sau, mỗi khoản đi theo quy định riêng:
- Thẻ bảo hiểm y tế do ngân sách đóng; nhớ mang theo khi đi khám và kiểm hạn thẻ.
- Kinh phí trả cho người nhận chăm sóc tại cộng đồng, nếu cụ thuộc diện đủ điều kiện vào cơ sở bảo trợ mà ở lại nhà.
- Quà, tiền chúc thọ, mừng thọ theo các mốc tuổi do địa phương và hội người cao tuổi tổ chức, theo văn bản riêng.
- Hỗ trợ chi phí mai táng khi cụ qua đời, gia đình làm thủ tục tại xã.
- Khoản thăm hỏi dịp lễ Tết của tỉnh, xã, nếu địa phương có quy định.
- Ưu tiên khi làm thủ tục hành chính, khám chữa bệnh theo quy định về người cao tuổi.
Quà mừng thọ không nằm trong trợ cấp hằng tháng và không tăng theo mức chuẩn trợ giúp xã hội. Ghi riêng để khỏi nhầm khi đối chiếu.
Con cháu ở xa giúp ông bà theo dõi trợ cấp thế nào
Phần lớn người cao tuổi đang hưởng trợ cấp sống ở nông thôn, con cháu đi làm ăn xa. Năm việc nhỏ giúp ông bà không bị lỡ quyền lợi:
- Chụp lại quyết định hưởng và căn cước của ông bà, lưu trong máy của một người con được giao theo dõi.
- Ghi ngày sinh, hệ số đang hưởng, mốc chuyển nhóm tuổi sắp tới vào lịch điện thoại.
- Nhờ một người hàng xóm tin cậy hoặc chi hội người cao tuổi báo khi xã thông báo lịch chi trả, rà soát.
- Mỗi khi có tin điều chỉnh mức chuẩn, gọi về hỏi ông bà số tiền nhận kỳ đó và so với phép tính.
- Dặn ông bà không đọc số căn cước, số tài khoản hay mã nhận tiền cho ai gọi điện, kể cả người xưng là cán bộ xã.
Nếu ông bà đã yếu không tự đi nhận tiền, hỏi xã về việc uỷ quyền nhận thay hoặc chi trả tại nhà. Nơi chi trả cụ thể sau khi sắp xếp đơn vị hành chính có thể đã đổi; hỏi cán bộ xã để được chỉ đúng.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà có lương hưu thì có được trợ cấp người cao tuổi không?
Thông thường không, vì các diện trợ cấp người cao tuổi đặt ra cho người không có lương hưu hoặc thuộc hộ nghèo không có người phụng dưỡng. Riêng các chế độ khác như người có công hay người khuyết tật thì xét theo diện riêng, nên hỏi xã nếu ông bà thuộc nhiều nhóm.
Ông bà có con nhưng con không chăm sóc thì có được hưởng không?
Việc có con là thông tin quan trọng khi xét hồ sơ, vì con có nghĩa vụ phụng dưỡng theo pháp luật. Một số trường hợp vẫn được xem xét nếu người có nghĩa vụ không đủ khả năng theo quy định. Gia đình nên trình bày đúng hoàn cảnh với xã, không khai sai.
Khi ông bà sang tuổi mới, có phải làm hồ sơ để được hệ số cao hơn không?
Không phải làm lại toàn bộ hồ sơ, nhưng cần có quyết định điều chỉnh hệ số. Có nơi cán bộ tự làm, có nơi chờ gia đình đề nghị. Gia đình nên chủ động hỏi xã trước mốc sinh nhật vài tháng.
Ông bà đang hưởng trợ cấp người cao tuổi có phải chuyển sang trợ cấp hưu trí xã hội không?
Tùy độ tuổi và điều kiện theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024 cùng văn bản hướng dẫn. Có quy định chuyển tiếp giữa hai chế độ để người hưởng không bị thiệt. Gia đình nên hỏi xã ông bà đang thuộc chế độ nào và có cần làm gì không.
Tiền trợ cấp của ông bà có bị trừ khi ông bà ở cùng con cháu không?
Ở cùng con cháu không làm trừ tiền theo cách tự động, nhưng có thể ảnh hưởng đến việc xét diện nếu hộ không còn là hộ nghèo hoặc ông bà có người phụng dưỡng đủ khả năng. Khi hoàn cảnh đổi, gia đình phải báo xã để được xét lại đúng quy định.
Mừng thọ có phải là một phần của trợ cấp xã hội không?
Không. Quà, tiền mừng thọ theo các mốc tuổi do địa phương và hội người cao tuổi thực hiện theo văn bản riêng, không thuộc khoản trợ cấp hằng tháng và không tính theo mức chuẩn trợ giúp xã hội.